Şərif Ağayarın Qarabağ mövzusunda yazılmış hekayələri (Şerif Ağayar’ın Karabağ Hakkındaki Hikâyeleri)

ŞERİF AĞAYAR

Şerif Ağayar 1976 yılında “Ay Laçın” diye türküsü de bizde bilinen Azerbaycan’ın en güzel şehirlerinden Laçın’da dünyaya gelmiştir. O da doksanlı yıllarda milyonlarca Karabağlı göçmen gibi yurdunu terk etmek zorunda bırakılmış ve büyük acılar yaşamıştır. Ama çocukluğunu geçirdiği o cennet şehri asla unutmamış, bütün eserlerinde o toprakların insanını, gülünü, çiçeğini, ağacını, böceğini büyük bir aşkla anlatmıştır.

Ben onun yazılarını ve hikâyelerini uzun zamandır okuyor ve çalışmalarını büyük bir takdirle takip ediyordum. Bir kaç yıl önce Bakü’de çalıştığı Kulis.az’da bir araya geldik ve kısa da olsa sohbet ettik. Bana “Ağ Göl” romanını vermişti. Bu küçük romanda onun akıcı anlatımını, tasvirdeki ustalığını görmüş ve romanı çok beğendiğimi de kendisine söylemiştim.

Eserleriyle okuyucularının hafızasında derin izler bırakan bu usta yazar, çeşitli ödüller alsa da Türkiye ve diğer ülkelerde layık olduğu şekilde tanıtılmamıştır. Oysa Şerif Ağayar gibi dilimizin ustalarına büyük ihtiyaç vardır. Onun eserlerinde yeniden canlanan tabiatın ve insanın dili bize, gelecek kuşaklara çok şey öğreteceğinden eminim.

dibace.net Yayın Yönetmeni Muaz Ergü, genç araştırmacı Henife’nin bu güzel makalesini okumam için bana gönderdiğinde Şerif Ağayar ismini görür görmez makaleyi bir nefeste okudum ve hemen yüksünmeden Türkiye Türkçesine aktardım. Türkiye okuyucusu da bu çalışkan yazarı genç bir araştırmacının kaleminden okuyarak Şerif Ağayar’ı daha yakından tanıyacaktır. Ayrıca doktora öğrencisi Henife Yusuf Kızı Selifova’yı da bu başarılı makalesinden ötürü tebrik ediyorum.

Orhan Aras

Şerif Ağayar’ın Karabağ Hakkındaki Hikâyeleri

Henife Yusif gizi Selifova[1]

Şerif Ağayar, bağımsızlık dönemi edebiyatında özel yeri olan yazarlardan biridir. Kendi dönemini araştıran ve betimleyen Şerif Ağayar, kariyerine şiirle başladı, ancak daha çok hikâye ve roman yazarı olarak tanındı. Hikâyeleri “Aftafali Antrakt”, “T Hanım” (39 hikâye) ve “Arıların Sessizliği” (20 hikâye) isimli kitaplarında toplanmıştır. Yazarın “Harami” (2011), “Gülistan” (2015), “Hayallerden Sonra Şehir” (2017), “Beyaz Göl” (2018), “Komutan” (2019) gibi romanları da Şerif Ağayar’ı başarılı bir romancı olarak tanıttı. Eserlerinin çoğunun konusu Karabağ, savaşın sonuçları, mültecilerin ve yerlerinden edilmiş kişilerin sefil yaşam tarzı ve anavatanlarına dönme arzusudur. Yazarın çalışmalarındaki savaşı kapsamlı şekilde ele alması, doğduğu ve büyüdüğü memleketi Laçın’n düşman işgali altında olmasına da bağlanabilir.

Savaş konusu edebiyatta hep aktüel konulardan biri olmuştur. Hem küçük hem de büyük ölçekli çalışmalar, savaşın gerçeklerini aktarmanın ana yolu olmuştur. Edebiyatta doğrudan savaştan yazılmış, ön saflarda savaşanların özverililiğine dair, bazıları arka taraftaki insanlara ve onların yaşam tarzlarına odaklanan eserler vardır. Şerif Ağayar’ın hikâyelerinin ana teması savaşın canlı bir tasviri olmasa da, savaşın kendisinin getirdiği felaketler, o dönemin insanlarının trajik yaşam tarzı, duygu ve bilinçlerine verilen zarardır.

Şerif Ağayar’ın hikâyelerinde yazarın özgeçmişine dayanan anlatım tarzı dikkat çekmektedir. Kahramanların deneyimleri, başlarına gelen hikâyeler, benzer olay örgüsü satırları, konu seçimi ve içeriğin kapsamlılığı, problem ifadesi ve çözüm, yazarın doğru yaklaşımı seçtiğini gösterir. “Resim” hikâyesi, yazarın bu konuda en başarılı hikâyelerinden biridir. Hikâyenin olay örgüsü, okuyucuya çalışmanın sonuna kadar eşlik eder ve sonuçlar çıkarır. Karabağ savaşının acı sonuçları, mülteciler ve yerinden edilmiş kişilerin zor hayatı, başlarına gelen olaylar hikâyenin ana temasını oluşturuyor. Hikâyeyi bir çocuğun dilinden anlatmak duygusallığını daha da artırır. Hikâyenin başında, dedesine kızan ve duvardaki resmin gözlerini oyarak büyükbabasının intikamını aldığını düşünen çocuk o kadar üzülür ki yaptıklarından pişman olur:

“Büyükbabam kilerimizin yanındaki tezek yığının tarafında otururken, kendisi için bir şey düşünürken, birdenbire olan her şeyin suçlusu benim duygusu bana hakim oldu. Büyükbabamın resimdeki gözlerini pusulanın ucuyla oymasaydım kör olmazdı, evimiz yıkılmazdı ve amcam ortadan kaybolmazdı. Büyükbabam kör olmasaydı, uzun bir sopa alır, yabancıları evimizden çıkarır, amcamı bulur ve bizi Hacı Süleyman’ın sıcağından, sivrisineğinden kurtarırdı. ” [2. s 16]

Hacı Süleyman toprakları denen son derece sıcak, kurak ve soğuk Aran topraklarında mültecilerin çektiği çileler, yazarın “Cafer amcamın yolları” hikâyesinde de bahsediliyor. “Resim” hikâyesiyle aynı motifler üzerine yazılan hikâyenin devamı gibi görünse de, özgünlüğüyle de ayrılıyor. Hikâyenin başarısı, soruşturmanın bu kadar basit ve net olmasından kaynaklanıyor. Eserin ana fikri, savaşa, vahşete, insan ölümüne ve işkenceye ve insanlık dışı muameleye karşı nefret aşıladığı için zamanının olaylarını yansıtıyor. Medine, kocasının, sığırlarının kaybını kabul edemiyor. Çocukların kaygısı, hasta kızının bilinmeyen kaderi onu hep endişe içinde bırakır ve bu konuda kocasını suçlar:

“İneklerimi başkalarının umuduna koyarak niye hoplaya hoplaya geldin?”

“Medine halam elinde bir süpürgeyle kulübenin kapısında bekliyordu:

“Kınalı ineklerimi Yelli gedikteki uğursuz eşkiyalar mı kaptırdın? Yoksa onları satıp harcadın mı? Altı çocuk bu bozkırda ne yiyip içecekler? ” Bir süpürgenin ucuyla küçük çocuklarına işaret etti.” [2. s 23]

Olayların dinamik gelişimi hikâye boyunca hız kesmeden devam ediyor. Ve sonunda, yine, savaş felaketlerinin arka planına karşı umutsuzluk, acı ve ayrılık… Savaşta kaybolan babasını görme umuduyla yaşayan küçük Feride’nin hastalığı daha da kötüleşir ve bir gün babasının resmini öperek bu dünyaya veda eder.

Savaşın acı sonuçlarıyla yıkılan Gümüşü (“Gümüş”), talihsiz Mesme (“Mesme Dua”), vatanına olan özlem nedeniyle aklını kaybeden Medet Kişi (“Arıların Sessizliği”) ve hasta Corci’nin aşağılayıcı insani yardımına sevinen Abbasali. “Corci’nin Evi”), içkiden memnun olmayan Balabey (“Balabey”), başkalarının mülküne el koyan muhtar (“İşgalden önceki gün”) ve diğerleri. Şerif Ağayar tarafından yaratılan tipik savaş hikâyeleridir.

Şerif Ağayar’ın hikâyelerinde ayrılık ve özlemin nedenleri o kadar güçlüdür ki, olayların gerçek olduğuna inanmamak imkânsızdır. Mülteciliğe alışamayan Medet Kişi (“Arıların Sessizliği”) her gün Şor kanalının kulesine tırmanarak  köyüne büyük hasretle bakar, ora gitmek için can atar:

“Şimdi Elat’ın gelen vaktidir. Duvarlar şimdi yıkılmıştır. Gidip yıkılan taşları yerine koymalıyım. Yoksa hayvanlar bahçeye girer, arı kovanlarını devirir.” [2. s 107]

“Hafıza” hikâyesindeki Köçeri dayı  seksen yaşını geçmiş olmasına ve hafızasını kaybetmesine rağmen vatanını özlüyor. Yaşadığı yurtta ısınamıyor, sürekli dışarı çıkıyor ve kendi iç dünyasında biriyle sohbet ediyor: “Herkes Zangilan’a dönecek, beni burada bırakacaklar. Orada dört odalı bir evim var, bahçede kayısı ağaçları … ”[1.s 75]

Savaşın yok ettiği insanlar sadece hayatta kalmak ve hayatta kalmak için de savaşmaya devam ediyorlar. “Duvarcı Destanı” hikâyesi, yazarın bu konudaki düz yazısının en başarılı örneklerinden biridir. Hikâyenin adı Nizami Gencevi tarafından yazılmış aynı isimli hikâyeden alınmış olsa da zaman ve sorun aynı değildir. Her iki hikâyede de sıkı çalışmanın başarılı sonuçlarını görüyoruz. Hikâyenin kahramanı, bir ev inşa etmek ve ailesini ve çocuklarını soğuktan korumak için her türlü zorluğun üstesinden gelir.

“İşgalden Bir Gün Önce” hikâyesindeki köylü imajının kahramanı ünlü Hudayar beyidir. Olaylar farklı zamanlarda ve farklı yerlerde gerçekleşse de benzer bir köyün görüntüsü okuyucunun dikkatinden kaçmıyor. Hikâyede zeminden gelen sesler, etrafta koşturan ölülerin endişeli ruhları, “şeytan değişimi” Gerehmez’in sözleri mistik bir etki yaratsa da meydana gelecek olayların etkisini artırmaktadır.

 Tehren Alişanoğlu “Şerif Ağayar’ın dayanak noktası” başlıklı makalesinde: “Ş. Ağayar’ın ayrıntılı tasvir konusunda büyük usta Celil Memmedguluzade gibi yazmaktadır. Büyük klasiğin adını hatırlamanın sebei, bu tür akord bitişler yalnızca C. Memmedguluzade’nin hikâyelerinde var olmasıdır. Bu da okuyucuyu sertleştirir ve onu hikâyeye, ayrıntılara geri döndürür ”[3. s. 595-596]

Şerif Ağayar’ın hikâyelerinde, bölüm ve olayların tanımlanmasında canlılık ön plana çıkmaktadır. Dedektif-kahraman, hikayeyi anlatarak hikayede masal etkisi yaratır. Yazar, savaşta sarsılan Mirza’yı (“Mirza”) o kadar canlı anlatıyor ki hikâyeyi okurken savaşın gerçekleriyle yüz yüze geliyorsunuz. Ya da Hakverdi’nin hikâyesindeki açıklama oldukça canlıdır:

“Hakverdi kimdir?” Hey gidi dünya hey! Bu kısa süre içinde o büyük adamı size nasıl anlatayım? Öncelikle Laçin ilçesine bağlı Işıklı köyünden olduğunu söyleyeyim. Hakverdi’nin adı da aynen pasaportunda yazılıdır. Anlatılanlara göre onun doğduğu gün babası atını komşu köye sürmüş ve oradaki kolhoz başkanına müjde vererek “oğlumun adını Hakverdi” koydum,” demiş ” [1. s 19]

Şerif Ağayar’ın hikayelerinin çoğunda olaylar, mültecilerin geçici olarak barındırıldığı bir yurtta geçiyor. Mekanın kimliği, yazarın “Mahallede bir aile”, “Ramazan saçmalığı”, “Mirza”, “Vatanseverlik”, “Yusuf”, “Göçebe amca” gibi öykülerine de yansıyor.

“Köçeri adında bir adam kaldığımız yatakhanede yaşıyor. Zangilan’dandır. 80 yaşın üzerinde olduğunu tahmin ediyorum. Saçı ve bıyığı akappak olmuştur. Bıyığının ortası sigara yüzünden sararmıştır. Ve kafasının ortası keldir… Bir anda onun iri ve umutsuz gözlerine yakalanırsanız yıldırım çarpmış gibi olursunuz.” (“Göçebe amca”) [1. s. 74]

Hikâye, önceden öğrenci şimdi de bir mülteci kampı olan Bakü Devlet Üniversitesi’de geçiyor. Kasabanın çürümüş ahşap çayevinde biri öksürüyor ve diyor ki: “Burayı temizleyin, Mülteci Komitesinden biri gelecek.” “(” Vatanseverlik “) [1. s. 65]

“Orta yaşlı bir kadın komşumuz var. Kocası bir savaş gazisi. Çalışmıyor. Kızının büyüyüp bir damat adayı getirmesinin zamanı geldi. Oğlu akıl hastası. Onlar 12 metrekarelik yurtta 4 kişi kalıyorlar. İnanın bana, dördü de yan yana yatarsa, odaya sığmaz. Bu küçük yerde iki yatak ve bir masa hayal edin. ” (“Komşudaki Bir Aile”) [1. s. 49]

Genel olarak Şerif Ağayar’ın hikâyelerinde vatan, köy özlemi, kadim topraklarımıza dönme arzusu güçlüdür. Bu hayalin arkasında derin mecazi çizgiler vardır. Gelecek neslin, ülke tarihini bilmeden, halka ve millete ne olduğunu anlamadan faydalı bir vatandaş olarak büyüyüp büyüyemeyeceği şüphelidir. Bu bakımdan Şerif Ağayar’ın hikâyeleri, gelecek neslin milli ve vatansever ruhla büyümesinde büyük bir eğitimsel değere sahipti.

27 Eylül 2020’de başlayan ve büyük bir zaferle sonuçlanan 44 günlük Vatanseverlik Savaşı’nda görkemli Azerbaycan Ordusu askerlerinin cesareti ve eşi görülmemiş kahramanlığı, genç neslin “Karabağ ruhu” içinde büyüdüğünü, Karabağ sevgisi ile yaşadıklarını bir kez daha teyit etti. Bu noktada edebiyatın kuşkusuz rolü inkâr edilemez. Şerif Ağayar’ın hikâyelerinde büyük bir aşkla anlattığı Karabağ özlemi, halkının vatanlarına kavuşmasıyla tamamlanmış oldu.

Kaynaklar

  1. Şərif Ağayar“Xanım T.”, Bakı, “Yazıçı”, 2013.
  2. Şərif Ağayar “Arıların səssizliyi”(20 ilin 20 hekayəsi), Bakı, Qanun nəşriyyatı, 2020
  3. Tehran Əlişanoğlu, Milli nəsrdə Azərbaycan obrazı. Bakı, Elm və təhsil, 2017

[1] Azerbaycan Milli Bilimler Akademisi Nizami Gencevi Edebiyat Enstitüsü’nün “Azerbaycan bağımsızlık dönemi edebiyatı” bölümü doktora öğrencisi


Şərif Ağayarın Qarabağ mövzusunda yazılmış hekayələri

Müstəqillik dövrü ədəbiyyatında özünəməxsus yeri olan yazarlardan biri də Şərif Ağayardır. Dövrünün mənzərəsini daim diqqətdə saxlayan Şərif Ağayar yaradıcılığa şeirlə başlasa da, daha çox hekayə və roman müəllifi kimi tanınmışdır. Hekayələri “Aftafalı antrakt”,  “Xanım T” (39 hekayə) və “Arıların səssizliyi” (20 hekayə) kitablarında toplanmışdır. Yazıçının “Haramı” (2011), “Gülüstan” (2015), “Arzulardan sonrakı şəhər” (2017), “Ağ göl” (2018), “Komandir” (2019) romanları Şərif Ağayarı uğurlu romançı kimi də tanıtmışdır. Əsərlərinin əksəriyyətinin mövzusunu Qarabağ, müharibənin törətdiyi fəsadlar, qaçqın və köçkünlərin acınacaqlı həyat tərzi və doğma torpaqlara qayıtmaq arzusu təşkil edir. Müəllifin yaradıcılığında müharibə mövzusuna geniş yer verməsinin səbəbini həm də doğulub boya-başa çatdığı doğma Laçın torpağının düşmən tapdağında olması ilə əlaqələndirmək olar.

Müharibə mövzusu ədəbiyyatda həmişə aktual olmuşdur. İstər kiçik həcmli, istərsə də irihəcmli əsərlər müharibə həqiqətlərini çatdırmaq üçün əsas vasitə olmuşdur. Bəzi əsərlər var ki, birbaşa müharibənin içindən yazılır, ön cəbhədə döyüşənlərin fədakarlığından bəhs edir, bəziləri arxa cəbhə insanlarını və onların həyat tərzini əsas mövzu kimi götürür. Şərif Ağayar hekayələrinin də əsas mövzusu müharibənin canlı təsviri olmasa da, müharibənin özü ilə gətirdiyi fəlakətlər, həmin dövr insanlarının faciəvi yaşam tərzi, onların hiss və şüurunun zədələnməsidir.

Şərif Ağayarın hekayələrində yazıçının bioqrafiyasından nəşət edən təhkiyə üslubu diqqəti cəlb edir. Qəhrəmanların yaşantıları, başlarına gələn əhvalatlar, oxşar süjet xətləri, mövzu seçimi və məzmun əhatəliliyi, problemin qoyulması və həlli yazıçının düzgün priyom seçməsindən xəbər verir. “Şəkil” hekayəsi bu cəhətdən yazıçının uğurlu hekayələrindən sayılır. Hekayənin süjet xətti oxucunu əsərin sonuna qədər müşayiət etməyə və nəticə çıxarmağa vadar edir. Qarabağ müharibəsinin acı nəticələri, qaçqın və köçgünlərin məşəqqətli həyatı, başlarına gələn hadisələr hekayənin əsas mövzusudur. Hekayənin uşaq dilindən nəql olunması onun sentimentallığını artırmış olur. Hekayənin əvvəlində babasına acıqlı olan, üstəlik onun divardakı şəklinin gözlərini oyub öz uşaq təxəyyülündə babasından qisas aldığını düşünən uşağın sonrakı taleyi o qədər acınacaqlı olur ki, elədiklərindən çox peşiman olur:

“Babam yeraltı qazmamızın böyründəki basmanın yanında ala-tala görünən qara tərəf oturub özü üçün nəsə düşünərkən birdən ağlıma gəldi ki, bütün baş verənlərin baiskarı mənəm. Əgər pərgarın ucuyla babamın şəkildəki gözlərini oymasaydım, o, kor olmaz, evimiz dağılmaz, əmim itkin düşməzdi. Babam kor olmasa uzun çubuğunu əlinə alıb yad adamları evimizdən qovar, əmimi tapar, bizi Hacı Süleymanın istilərinin-mığmığalarının əlindən xilas edərdi.” [2. s 16]

Hacı Süleyman torpaqları adlı həddindən artıq isti, quraq, soyuğu çox dözülməz olan Aran torpaqlarında qaçqınların çəkdiyi əzab-əziyyətlər müəllifin “Cəfər əmimin yolları” hekayəsində də xatırlanır. “Şəkil” hekayəsi ilə eyni motivlər əsasında yazılmış, əhvalatların sanki davamı olan bu hekayə də öz orijinallığı ilə seçilir. Təhkiyənin bu cür sadə və anlaşılan tərzdə olması hekayənin uğurunu şərtləndirmiş olur. Əsərin əsas ideyası müharibəyə, vəhşiliyə, insan ölümü və işgəncələrinə, qeyri-insani münasibətlərə nifrət aşıladığı üçün dövrünün hadisələri ilə səsləşir. Mədinə ərinin itkin düşməsini, mal-qarasının əlindən çıxmasını heç cür qəbul edə bilmir, körpə uşaqlarını böyütmək qayğısı, xəstə qızının naməlum taleyi onu daim narahat edir və bütün bunların günahkarı kimi ərini acılayır:

“İnəklərimi onun-bunun umuduna qoyub atdana-atdana nəyə gəlmisən, ədə?!” – Mədinə bibim əlində süpürgə qamış daxmanın qapısında müntəzir dayanmışdı: – “Yelli gədiyin qaçaq-quldurunamı verdin mənim xınalı inəklərimi? Yoxsa satıb xərclədin? Altı uşaq aranın düzündə nə yeyib-içəcək?!” – süpürgənin ucuyla xırda uşaqlarını göstərdi.” [2. s 23]

Hadisələrin dinamik inkişafı əsər boyunca səngimədən davam edir. Və sonda yenə də ümidsizlik, müharibənin gətirdiyi fəlakətlərin fonunda acı və ayrılıq. Müharibədə itkin düşən atasını görmək ümidi ilə yaşayan balaca Fəridənin xəstəliyi getdikcə daha da şiddətlənir və günlərin birində atasının şəklini qucaqlayıb öpərək bu dünya ilə vidalaşır.

Müharibənin acı nəticələrinin məhv etdiyi Qumru (“Qumru”), bəxti gətirməyən Məsmə (“Məsmə üçün dua”), doğma yurd-yuvasının həsrətindən ağlını itirən Mədət kişi (“Arıların səssizliyi”), qara dərili ingilis Corcinin təhqiredici humanitar yardımlarından sevinən xəstə Abbasəli (“Corcinin evi”), içkinin bədbəxt elədiyi Balabəy (“Balabəy”), başqalarının malını mənimsəyən kəndxuda (“İşğaldan bir gün əvvəl”) və başqaları Şərif Ağayarın yaratdığı tipik “müharibə hekayəsi” obrazlarıdır.

Şərif Ağayar hekayələrində ayrılıq, həsrət motivləri o qədər güclüdür ki, hadisələrin həyat həqiqəti olduğuna inanmamaq olmur. Qaçqınlar üçün salınmış qəsəbəyə heç cür öyrəşə bilməyən Mədət kişi (“Arıların səssizliyi”) hər Allahın günü Şor kanalın dikdirinə çıxıb öz doğma el-obasına həsrətlə baxar, daim ora can atar, xəyalının dərinliklərində qanadlanıb öz evlərinə uçardı. “Elatın gələn vədəsidi, indi hasarım uçub, gərək gedib uçan daşları yerinə qoyam, yoxsa heyvanlar bağı alt-üst eləyər, arı yeşiklərini aşırar…” [2. s 107]

“Yaddaş” hekayəsindəki Köçəri dayı yaşı səksəni keçməsinə, yaddaşını itirməsinə baxmayaraq yurd həsrəti ilə yaşayır, heç cür məskunlaşdıqları yataqxanaya isinişə bilmir, daim evdən çıxıb harasa gedir, öz dünyasında kimləsə söhbətləşirdi: “Hamı Zəngilana qayıdacaq, məni burda atacaqlar. Orda mənim dörd gözlü evim var, həyətində ərik ağacları…” [1.s 75]

Müharibənin mənən və ruhən məhv elədiyi insanlar yalnız yaşamaq və həyatda qalmaq naminə mübarizələrini davam etdirirlər. “Kərpickəsən kişinin dastanı” hekayəsi bu cəhətdən müəllifin uğurlu nəsr nümunələrindəndir. Hekayənin adı Nizami Gəncəvinin eyniadlı hekayəsindən götürülsə də, zəmanə və problem eyni deyildir. Hər iki hekayədə zəhmətə qatlaşmağın uğurlu nəticələrini görürük. Hekayənin qəhrəmanı necə olur olsun ev tikmək, ailəsini, uşaqlarını soyuqdan qorumaq üçün hər cür əziyyətə qatlaşır.

“İşğaldan bir gün əvvəl” hekayəsindəki kəndxuda obrazının proobrazı məşhur  Xudayar bəydir. Hadisələr ayrı dövrdə, ayrı məkanda baş versə də, oxşar kəndxuda obrazı oxucunun gözündən yayınmır. Hekayədə yer altından gələn səslər, ölülərin narahat ruhlarının ora-bura qaçışması, “cin dəyişəyi” Gərəhməzin söylədikləri mistik təsir bağışlasa da, baş verəcək hadisələrin təsir gücünü artırır. Tehran Əlişanoğlu “Şərif Ağayarın dayaq nöqtəsi” məqaləsində göstərir ki: “Ş.Ağayar detal ustalığını ən çox Mirzə Cəlildən mənimsəyibdi. Böyük klassikin adını bir daha anmaqda dəlilim bu ki, bu növ akkord-sonluqlar yalnız C.Məmmədquluzadənin hekayələrində var: oxucunu bərk tərpədib yenidən hekayənin içinə, təfərrüatlara qaytarır” [3. s. 595-596]

Şərif Ağayarın hekayələrində epizod və hadisələrin təsvirində canlılıq ön plandadır. Təhkiyəçi-qəhrəman hadisələri danışmaqla hekayədə nağıl effekti yaradır. Müharibədə kontuziya almış Mirzəni (“Mirzə”) o qədər canlı, olduğu kimi təsvir edir ki, hekayəni oxuduqca müharibə həqiqətləri ilə göz-gözə gəlirsən. Yaxud “Haxverdi” hekayəsində təsvir kifayət qədər canlıdır: “Kimdir Haxverdi? Hey, gidi dünya, hey! Bu dar macalda o boyda adamı necə anladım sizə. Əvvələn onu söyləyim ki, Laçın qəzasının İşıqlı obasındandı. Adını elə pasportunda da Haxverdi yazıblar. Deyirlər, doğulan günün səhəri atası atını sürüb qonşu kənddəki sovet sədrinin yanına, onu muştuluqlayıb. Buyurub ki, oğlumun adını Haxverdi qoyuram.” [1. s 19]

Şərif Ağayar hekayələrinin bir çoxunda hadisələr qaçqınların müvəqqəti məskunlaşdığı yataqxanada cərəyan edir. Məkan eyniliyi yazıçının “Qonşuda bir ailə”, “Ramazan boşboğazlığı”, “Mirzə”, “Vətənpərvərlik”, “Yusif”, “Köçəri dayı” kimi hekayələrində nəzərə çarpır. “Qaldığımız yataqxanada Köçəri adlı bir kişi yaşayır. Zəngilanlıdır. Yaşı 80-i aşıb mən bilən. Saçları və bığları ağappaqdır. Bığlarının ortası siqaret çəkməkdən sapsarıdır. Başının ortası isə keçəl… İri və ümidsiz gözlərinə qəfil yaxalansan ildırım vurar səni.” (“Köçəri dayı”) [1. s. 74] “Əhvalat utanıb çəkinmədən Bakı Dövlət Universitetinin əvvəlki tələbə, indiki qaçqın şəhərciyində vaqe olur. Şəhərciyin çürük taxtalardan quraşdırılmış çayxanasında kimsə öskürərək söyləyir: “Buraları yığışdırın, “Qaçqınkom”dan adam gələcək.””(“Vətənpərvərlik”) [1. s. 65] “Orta yaşlı bir qadın qonşumuz var. Əri müharibə veteranıdır. İşləmir. Qızı artıq böyüyüb, elçi gətirən vaxtıdır. Oğlu isə ruhi xəstədir. Onlar 4 nəfər 12 kvadratmetrlik yataqxana otağında qalırlar. İnanın, dördü də yan-yana uzansa otağa sığışmaz. Siz hələ bu balaca yerdə iki çarpayı və bir stol düşünün.” (“Qonşuda bir ailə”) [1.s. 49]

Ümumiyyətlə, Şərif Ağayar hekayələrində, yurd, el-oba həsrəti, əzəli torpaqlarımıza qayıtmaq arzusu güclüdür.

Bu arzunun arxasında dərin metaforik cizgilər durur. Gələcək nəslin ölkənin tarixinə bələd olmadan, xalqın, millətin başına gələnləri dərk etmədən faydalı bir vətəndaş kimi yetişməsi sual altındadır.

Bu cəhətdən Şərif Ağayar hekayələrinin gələcək nəslin milli və vətənpərvər ruhda böyüməsində çox böyük tərbiyəvi əhəmiyyəti olmuşdur.

2020-ci il 27 sentyabrda başlayıb böyük zəfərlə başa çatan 44 günlük Vətən müharibəsində şanlı Azərbaycan Ordusunun əsgərlərinin göstərdiyi şücaətlər, görünməmiş qəhrəmanlıqlar gənc nəslin “Qarabağ ruhu”nda böyüyüb-yetişdiyini, Qarabağın azadlığı eşqi ilə yaşadığını bir daha təsdiq etdi.

Bu məqamda ədəbiyyatın da şəksiz rolunu danmaq olmaz. Şərif Ağayarın hekayələrində böyük yanğı ilə təsvir etdiyi Qarabağ həsrəti xalqın Vətən torpaqlarına qovuşması ilə muradına yetmişdir.

Henife SELİFOVA

Ədəbiyyat siyahısı

  1. Şərif Ağayar “Xanım T.”, Bakı, “Yazıçı”, 2013.
  2. Şərif Ağayar “Arıların səssizliyi”(20 ilin 20 hekayəsi), Bakı, Qanun nəşriyyatı, 2020
  3. Tehran Əlişanoğlu, Milli nəsrdə Azərbaycan obrazı. Bakı, Elm və təhsil, 2017

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir