Adam Kelimesi Sözlüklerimizden Atılmalı Mı?

Kelimeyi atmadan önce sözlüklerde geçen anlamlarına ve başka kelimelerle oluşturduğu kalıplaşmış şekillerine bir göz atalım isterseniz…

Adam kelimesinin kökeni İbranice adam ‘insan’, adamah ‘yer, toprak’ kelimelerine dayanıyor. Bir görüşe göre İngilizce human, Latince humanus kelimelerinin de adam kelimesi ile ilişkisi var. Yani ‘insancıl’ anlamını verdiğimiz humanist kelimesi de adam kelimesi ile ilişkili bir kelime…

Türk Dil Kurumunun sözlüğünde adam şu anlamlarda geçiyor:

  1. (isim) İnsan.
  2. (isim) Erkek kişi:

“İyi bir adam isterse, babası da verirse varacak.” – Memduh Şevket Esendal

  1. (isim) Birinin yanında bulunan ve işini yapan kimse:

“Kendisi gayet kibirli, öfkeli olduğu için hizmetçileri ve adamları korkarlar.” – Kemal Tahir

  1. (isim) Birinin yararlandığı, kullandığı kimse:

“Hemen hepsi para çevrelerinin adamlarıydı.” – Cemil Meriç

  1. (isim) Daima birinin yanında olan, onu destekleyen, isteklerini yerine getiren kimse:

O benim adamımdır, hiçbir ricamı geri çevirmez.

  1. (isim) Görevli kimse:

“Artık şunları toplatsak, dedi, kavasa söyleseniz de bir adam buluverse.” – Refik Halit Karay

  1. (isim) İyi huylu, güvenilir kimse.
  2. (isim) Bir alanı benimseyen kimse.
  3. (isim) Halk ağzında Eş, koca.

TDK sözlüğünde geçen adamla ilgili birleşik kelimeler ve kalıp sözler şunlar:
adam adama
adamakıllı
adam başı
adam boyu
adam kıtlığında
adamkökü
adamotu
adam sarrafı
adam sendeci
baba adam
balık adam
beyaz adam
bulaşık adam
istenmeyen adam
kardan adam
kiralık adam
kötü adam
kurbağa adam
lüzumsuz adam
Müslüman adam
ömür adam
parmak adam
son adam
tek adam
teknik adam
yarım adam
ahiret adamı
bilim adamı
dağ adamı
dava adamı
devlet adamı
din adamı
el adamı
ev adamı
fikir adamı
gemi adamı
görev adamı
gösteri adamı
günün adamı
halk adamı
hayat adamı
ilim adamı
iş adamı
kanun adamı
kavga adamı
salon adamı
sanat adamı
uzay adamı
yılın adamı (bu da benim ilâvem)
zamane adamı
adama benzemek (veya dönmek)
adam adama gerek olur
adam adama yük değil, can gövdeye mülk değil
adam adamdan korkmaz utanır
adam adamı bir kez aldatır
(bir yer) adam almamak
adam beğenmemek
adamdan saymak
adam değilim
adam etmek
adam gibi
(bir işin) adamı
adamın adı çıkacağına canı çıksın
adamına göre
adamın iyisi işbaşında (veya alışverişte) belli olur
adamın kötüsü olmaz, meğer züğürt ola
adamın yere bakanından, suyun yavaş akanından kork
adam içine çıkmak
adam içine karışmak
adam kullanmak
adam olacak çocuk bokundan belli olur
adam olana bir söz yeter
adam olana çok bile
adam olmak
(birini) adam sanmak
adam sen de!
adam sırasına geçmek (veya girmek)
(birini) adam yerine (veya hesabına) koymak

Kubbealtı Vakfının hazırladığı Misalli Büyük Türkçe Sözlük‘te adam kelimesinin on adet anlamı var. Orada da kelimenin ilk anlamı ‘insan’. Bu sözlükte de adam kelimesinin onlarca kelime ile oluşturduğu kalıplaşmış ifadeleri bulunmakta…

Adam kelimesi dilimizde ilk kez 11. yüzyılda kullanılmıştır. Kelime Kutadgu Bilig’in fihristinde 58. babda geçmektedir. Geçtiği cümle şöyledir: İlim adamları birle katılmakın ayur “ilim adamlarına katılmayı söyler”.  Bu ifadeye göre ilim adamı tâbiri de dilimizde 11. yüzyıldan beri kullanılmaktadır. Şimdi 11. yüzyıldan beri kullandığımız bilim adamı tâbiri bilim insanı’na dönüştürülmeğe çalışılıyor. Peki, İngilizcede de ‘insan’ kavramını karşılayan human, man kelimeleri kullanılmıyor mu?.. Elbette kullanılıyor…

Adam kelimesi Kazakça, Kırgızca, Özbekçe gibi Türk şivelerinde de ‘insan’ anlamına geliyor…

Cumhuriyet gazetesinin kitap ekinde Oğuz Demiralp adlı emekli büyükelçi  “Önemli Bir Sanat Kişisi” başlıklı bir yazı yayımladı. Demiralp, yazısında sanat kişisi tâbirini kullanmış, sanat adamı yerine… Demiralp insan kelimesini Arapça kökenli olduğu için beğenmemiş olmalı, insan kelimesi yerine kişi kelimesini tercih etmiş…

Dilimiz, söz varlığımız, ne yazık ki, dil üzerine uzmanlaşmamış kişilerin hoyratça kullanımlarına terk edilmiş hâlde… Gazeteciler, haber editörleri, siyasetçiler, emekli büyükelçiler her konunun uzmanı oldukları gibi dil konusunun da birer uzmanı durumundalar… Dilimizde kişi kelimesi esasen İngilizcedeki ‘person’ karşılığında kullanılır… Sanat kişisi tâbirini ben öncelikle ‘sanat şahsı’ gibi anlıyorum. Oğuz Demiralp ise onu sanat adamı anlamında kullanıyor belli ki…

Yakın gelecekte bilim insanı ~ bilim kişisi, sanat insanı ~ sanat kişisi, devlet insanı ~ devlet kişisi keşmekeşi yaşanacak gibi… Zira bir siyasî lider, Mesut Yılmaz için yayımladığı taziye mesajında devlet adamı yerine devlet insanı tâbirini kullandı bile… Şu hâlde devlet adamına devlet kişisi neden denmesin?.. Pekâlâ devlet kişisi de denebilir…

Peki, insan kelimesini hemen her yerde, özellikle adam, kişi, halk karşılığında yerli yersiz kullanmak doğru mu?.. İngilizcede ‘insan’ karşılığından kullanılan man, human, people kelimeleri birbirinin yerine kullanılıyor mu?.. Neden Türk halkı yerine Türk insanı demeğe başladık meselâ?.. İngiliz insanı, Rus insanı diyor muyuz ki Türk halkı yerine Türk insanı diyelim?.. Neden kalıplaşmış ifadeleri bozmakta bu kadar mahiriz?.. Bilim adamı da yılların süzgecinden geçmiş kalıplaşmış bir tâbirdir, onu bozmak niye?..

Bir ara deyimlerimiz Ferhan Şensoy’un saldırısı altında idi… Deyimleri bozarak espri üretirdi. “Her ihtimale Kadıköy”, “gülü seven dikenine pansuman” gibi saçmalıklar neyse ki unutuldu gitti… Ama bu sefer de dilimizde adam düşmanlığı başladı… Öyle böyle değil… İnsan insanın kurduydu, bugünlerde insan adamın kurdu oldu… Adam kelimesi ile oluşturduğumuz onca anlam, onlarca kalıplaşmış ifade başta görsel ve yazılı araçların, sonra da bazı siyasetçilerin saldırısı altında… “Türk insanı” bu kapsamda ana dilinin söz varlığında bulunan bin yıllık “adam”ını yok ederek işe başlayacak gibi görünüyor… Bakalım, sonrasında hangi kelimelere sıra gelecek?..

Mesut ŞEN

1 Yorum

  1. AvatarLeyla Cevapla

    Adam sözcüğünü cinsiyetçi (!) bularak yerine insan kelimesini kullanmak saçmalıktır. Bir kimse çıkıp da “kadınlar adam değil” dese bu hakaret gibi anlaşılmaz mı? Kadınlar da adamsa o zaman bilim insanı gibi saçmalıklarla neden dilimiz bozuluyor?

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir