Bazı müzik eserleri, başka bir sanatın içinden geçerek hayatımızda yer alırlar. Bir film karesine, bir yüz ifadesine, bir yürüyüşe, bir bakışa, bir gözyaşına tutunarak içimize akarlar. Gustav Mahler‘in Beşinci Senfoni’si de böyledir. Özellikle senfoninin Adagietto bölümü… Bu müzik, klasik müzikle irtibatı olmayan, klasik müzik dinlemeyen milyonlarca insanı Mahler’le karşılaştırmıştır. Onu insanlara tanıtmıştır.
Mahler’in müziğini milyonlarca insana ulaştıran, karşılaştıran adres: Luchino Visconti’nin 1971 yapımı Venedik’te Ölüm filmi. Thomas Mann’ın romanından uyarlanan bu film, Mahler’in müziğini yalnızca fon olarak kullanmaz; ona bir kader biçer. O andan sonra Adagietto, Mahler’in tamamının önüne geçer. Oysa bu “güzel parça”, senfoninin geri kalanının yanında yalnızca bir durak, bir soluklanma yeridir. Bu müziğin diğer bölümleri, kulaklara hitap eden Adagietto parçasından çok daha üstündür.
Mahler, Beşinci Senfoni’yi 1901-1902 yılları arasında yazar. Aynı zamanda ölüm yılı olan 1911’de enstrümantasyonu (çalgılama) bir kere daha elden geçirir, sanki tamamlanmamış bir evren üzerinde çalışıyordur. Senfoninin prömiyeri, 1904 Ekim’in de kendi yönetiminde Köln’de gerçekleşir. O zaman çok da anlaşıldığı söylenemez.
Senfoni Mahler’in dediğince bir cenaze marşıdır: “Ölçülü adımlarla, bir cenaze alayı gibi”. Cenaze alayı, musalla taşından mezara kadar uzanan bir kafiledir. Bu bölüm, “şiddetli fırtına”, ciddi bir koro ve bölümün başlangıcını tekrar eden bir koda(bitiş) ile de karakterize edilir.
Ardından, oldukça kasvetli olan ilk bölüme zıtlık oluşturan bir Şerzo (hızlı ve hafif bölüm) gelir. Neşeli bir fanfar motifi, bir halk oyunu teması, bir vals motifi, Pizzicato (parmakla tellere vurularak yapılan bir çalgı tekniği) eşliğinde yaylı çalgılar. Bölüm gerçekten muhteşem bir sonla biter.
Bu bölümde bir kırıklık izi yoktur; Mahler, Ländler tarzındaki halk müziğinden içtenlikle keyif alıyor gibi görünür. Gerçekte bu müzik, Bach‘ın anlayışına uygun olarak, son derece karmaşık bir yapıya sahiptir. Mahler bu bölüm hakkında “Hiçbir şeyin tekrarlanmaması, her şeyin kendi içinden gelişmesi gerektiği ilkesine bağlı kalacağım” ve “her buğday tanesi karışmamış ve değişmemiş kalmayacak şekilde yoğrulacak” demiştir.
Ardından, daha önce bahsedilen Adagietto gelir ki senfoninin adeta dinlenme noktasıdır. Senfoninin içindeki en uzun sessizlik… Bu dördüncü kısım, genellikle Mahler’in eşi Alma’ya olan aşkının bir ifadesi olarak yorumlanır. Burada aşkın ifade edildiği, günümüz dinleyicileri için de açıktır. Aktarıldığına göre, Gustav Mahler bu bölümü, 1901 sonbaharında tanıştığı ve daha sonra eşi olacak Alma’ya bir aşk mektubu olarak yazmıştır: “Ona mektup yerine el yazması notaları gönderdi, başka hiçbir şey yazmadı. Alma sevildiğini anladı ve ona gelmesini belirten kısa bir cevap yazdı.” Wagner‘in “Tristan”ından bir alıntı da içeren bu hüzünlü yaylı çalgılar ve arp müziği karşısında kim eriyip gitmez ki?
Senfoni, “Allegro giocoso”ya yükselen ve her şeyi coşkulu bir çılgınlığa sürükleyen bir “Rondo finale” ile sona erer.
Kimi zaman Mahler; “Beşinci Senfoni lanetli bir eser. Kimse onu anlamıyor!” diyerek yakınır. 1905’de Hamburg’da yönettiği senfoninin bir icrasından sonra bunu defterine not etmişti. Eserinin neden bu kadar az anlaşılacağını düşündüğünü hâlâ bilmiyoruz.
Ancak ölümünden önce söylediği şu söz onu anlamamızı kolaylaştıracaktır:
“Senfoni benim için, mevcut tüm teknik imkanları kullanarak yeni bir dünya inşa etmek anlamına geliyor.”
Şahsen benim en sevdiğim kayıt, Leonard Bernstein‘ın 1953 yılında Viyana Filarmoni Orkestrası ile verdiği konserdir. O zamandan bu yana, dünyanın neredeyse tüm önde gelen orkestralarının programlarında “Mahler Projesi” olduğu için çok sayıda yeni kayıt yapılmıştır. Köln WDR Filarmoni Orkestrası şefi Cristian Măcelaru da dün yaklaşık iki bin izleyici önünde çok başarılı bir performans sergiledi. Bir kez daha Mahler’in bitmemiş evreninde dolaştık. Măcelaru 2019’dan beri Köln’de yaşıyor ve buraya New York Filarmoni’den geldi.
Alaattin DİKER
Müzik de yazınız da pazar günümüzü güzelleştirdi Alaatin Bey, teşekkürler✨👏👏