Nabi Hezri Elekberoğlu (Azerbaycan Türkçesinde Nəbi Xəzri, 10 Aralık 1924 tarihinde Bakü yakınlarındaki Hırdalan köyünde bir tüccar ailesinde dünyaya gelmiştir. İlk eğitimini doğduğu Hırdalan köy okulunda almıştır. 1942-1943 yıllarında İkinci Dünya Savaşı’na katılmış, rahatsızlığı nedeniyle ordudan terhis edildikten sonra 1943-1945 yılları arasında “Kommunist” gazetesi redaksiyonunda korrektor ve Azerbaycan radyosunda spiker olarak görev yapmıştır. 1945-1947 yıllarında ADU’da (Azerbaycan Devlet Üniversitesi), 1947-1949 yıllarında Leningrad Devlet Üniversitesinde, 1949-1952 yıllarında ise M. Gorki adına Edebiyat Enstitüsünde yüksek tahsil almıştır. 1958 yılında Xəzri (Həzri) mahlasını benimsemiştir. 1952 yılında eğitimini tamamlayan Nabi Hezri, 1957 yılına kadar Azerbaycan Yazarlar İttifakında danışman, 1957-1958 yıllarında ise “Ədəbiyyat və İncəsənət” (Edebiyat ve Sanat) gazetesi redaksiyasında edebi işçi olarak çalışmıştır. 1958-1965 yıllarında Azerbaycan Yazarlar İttifakının katibi, 1965-1971 yıllarında Azerbaycan Devlet Televizyon ve Radyo Verilişleri Komitesinin başkan yardımcısı, 1971-1974 yıllarında ise Azerbaycan Kültür Bakan yardımcısı görevlerinde bulunmuştur. 1974 yılından itibaren Azerbaycan’ın Dış Ülkelerle Dostluk ve Kültür İlişkileri Cemiyetinin riyaset heyeti başkanı, 1992 yılından ömrünün sonuna kadar ise “Azərbaycan Dünyası” (Azerbaycan Dünyası) Uluslararası Kültür İlişkileri adı altında faaliyet gösteren aynı teşkilatın başkanlığını yürütmüştür.
Küçük yaşlarında babasını kaybeden şair, annesi Pərixanım’ın (Perihanım) himayesinde büyümiştir. Nabi Hezri içindeki o büyük sevgiyi annesinin ninnilerinden, şairlik ruhunu Pəri ana’nın narin kalbinden, doğanın büyüleyici güzelliklerine duyduğu hayranlığı ise annesinin zarif, ince parmaklarıyla dokuduğu sıra dışı nüsha ve nakışlardan, renkler çelenginden ve ressam maharetinden almıştır. Şair bu durumu şöyle dile getirirdi:
“Benim şair talihimde en büyük rolü oynayan anam Pərixanım olmuştur. Kendi okur yazar olmasa da, benim en müdrik öğretmenim odur. Onun masalları, bayatıları, bir de yüzünü hiç görmediğim dedemin şiirleri… Bunları anam bana okurdu.”
Nabi Hezri’nin yaratıcılığı, çağdaş Azerbaycan şiirinin en parlak sayfalarından birini teşkil eder. 60 yılı aşkın süredir edebiyata hizmet eden şairin eserleri, konu dairesinin genişliği ve renkliliğiyle seciyelenir (karakterize edilir). İnsanın manevi âlemini, düşünce ve arayışlarını yüksek bir bediiyetle aksettiren Nabi Hezri poeziyası; dünya, insan ve doğa hakkındaki felsefi mahiyeti, yüksek hümanizmi, büyük vatandaşlık gayesi ve milli koloriti sayesinde geniş okur kitlesinin sevgisini kazanmıştır. Şair, dilimizin poetik imkanlarından ustalıkla yararlanarak şiirin en güzel örneklerini yaratmış, edebi dilimizin gelişimine paha biçilmez katkılar sunmuştur.
Nabi Hezri şiirinde doğa teması son derece mühim bir yer tutar. Şairin poeziyasını bu tema olmaksızın tasavvur etmek imkansızdır. Doğa ne kadar füsunkar ve gizemli olursa olsun, yalnızca insan onun güzelliklerini görüp idrak etmeye, hissetmeye ve kıymetlendirmeye muktedirdir. Şairin lirikasında da mahza bu mühim cihetleri görüyoruz ve bütünlükle bu sebepten Nabi Hezri’yi haklı olarak bir “doğa şairi” diye adlandırabiliriz. Küçük Hırdalan köyünde yetişen; ilk defa Bakı rüzgarının serinliğini, mavi Hazar’ın ihtişamını, Abşeron’un kumlu sahilini ve uca çınarlarını seven Nabi Hezri, bütün Azerbaycan’ı karış karış gezmiş; ülkenin dağlarının, coşkun nehirlerinin, göllerinin, ormanlarının, derelerinin ve hayvanlar âleminin büyüsüne kapılarak kendine has bir doğa lirika ekolü yaratmıştır. O, seyahat ettiği yabancı ülkelerde bile hep Azerbaycan’ın bir parçasını yahut Azerbaycan’ın tabiatını andıran manzaralar arardı. Bu insanın kalbinde öyle engin bir sevgi vardı ki, Yaratıcı’nın var ettiği ne varsa —en küçük bir zerreden tutun, zarif kelebeklere, bir çınar yaprağından ulu ve uca dağlara kadar— hepsi onun şiirinin dokusunu oluşturuyordu.
Onun lirikasında doğayla bağı olmayan neredeyse hiçbir tema yoktur. Profesör Fəridə Səfiyeva bu hususta şöyle yazmaktadır:
“Nabi Hezri lirikasında doğayla ilgili karakterik hususlar oldukça fazladır. Eğer Azerbaycan doğasının geniş manadaki coğrafyasının sözlüğünü tertip edecek olsaydık, bu sözlükte Nabi Hezri’nin şiir ve poemalarında yer alan kelimelerin büyük bir ekseriyeti doğrudan kendine yer bulmuş olurdu.”
Akademik Mehmet Cafer ise makalelerinin birinde şöyle yazıyordu:
“Hazar’ın mavi dalgaları, güneş, onun hayat verici ışınları, aylı-yıldızlı geceler, berrak sabahlar, bereketli topraklar, yeşil çimenler, alvan çiçekler, geçmişin ağır ve çetin, bu günün ise ferah anlarının şahidi olan asırlık çınarlar… bütün bunlar şairin vazgeçilmez bedii tasvir vasıtalarıdır.”
Şairin 1954 yılında kaleme aldığı “Salxım söyüdlər” (Salkım Söğütler) şiirinden bir parçaya yakından göz atalım:
Doğma kendimizde bağ bahçe saldık,
Yazda, kışda onun qeydinə qaldıq,
Çinarlar ucaldı arzumuz təki,
Boy atdı qovaqlar, şamlar, bir də ki,
Sular kənarında salkım söyüdlər…
Aldı öz qoynuna budaqlar bizi,
Açdıq bu yerdəcə ürəyimizi.
Bir sirlik qalmadı bizim sirdə ki?!
Mən dedim, sən dedin, bir də, bir də ki,
Sular kənarında salkım söyüdlər…
Hayana yollansam, hayana getsəm,
Dağlara dırmansam, arana getsəm,
Yenə də hər zaman ürəyimdəki
Sənsən, eşqimizdir, bir də, bir də ki,
Sular kənarındakı salkım söyüdlər…
İnsan-tabiat bağdaşımının ve uyumunun şairin şiirindeki yansımalarından söz açarken, burada temelde iki önemli faktörü göz önünde bulundurmak icap eder:
- İnsanın doğayı idrak ediş biçimi: Onu kendi manevi anlam dünyasında nasıl kavradığı,
- Ve en önemlisi: Doğayı niçin böylesine büyük bir aşkla sevdiği.
Akşamdır… dərədən sürünür bulud…
Susan göy meşələr, şiş qayalardır.
Gör, nələr danışır o qərib sükut,
Bəli, sükutun da öz dili vardır.
Dinlə, meşədəki bulaq nə deyir,
Bakma ki, süzülür o gilə-gilə.
Hər sözü bir böyük qərinə deyir,
Əsrlər danışır onun diliylə.
Əsən meh nə deyir? Bəlkə deyir ki,
Sərin yaylaqların nəfəsiyəm mən.
Büllur şeh nə deyir? Bəlkə deyir ki,
Parlaq ulduzların danəsiyəm mən.
Məst olan meşənin şirin sözüylə
Könlündən nə böyük sevinclər axar.
Bəlkə bir maralın ala gözüylə,
Sənə bütün gözəl təbiət baxar.
Yatsan göy çəməndə, göy otlar üstə,
Alacaq dövrəyə lalələr səni.
Dinməzsən, baxarsan qulağı səsdə,
Təbiət, gözəllik lal eylər səni.
O göl sahilinə gələn qıza bax,
Sanki budaqlar da ona əl edir.
Nə qədər gözəlsə bu meşə, bu dağ,
İnsansız təbiət yetim kimidir. (1956)
Şair bu misralarda doğayı yalnızca seyredilen cansız bir manzara olarak değil; ses veren, soluk alan ve insanla dertleşen canlı bir varlık olarak ele alır. İnsan ile tabiat arasındaki bu sarsılmaz bağ, Nabi Hezri’nin lirik evreninin temel direğini oluşturur.
İkinci faktör olarak, insan-tabiat münasebetinde insan ile tabiatın vehdeti (bütünleşmesi) problemi karşımıza çıkar. İnsansız tabiat, tabiatsız da insan yetim gibidir; onlar birbirine ayrılmaz bağlarla bağlı iki ucdur.
Nabi Hezri’nin “Payız” (Sonbahar) şiiri, yalnızca bir mevsimin lirik ve tasviri bir manzarası değil, aynı zamanda insan ile tabiat arasındaki derin manevi ve ruhî rabıtanın en duru aynasıdır. Şair bu durumu kendi ifadeleriyle şöyle özetliyordu:
“Benim özel bir mevsimim yoktur. Çünkü ben önceden ne zaman şiirle meşgul olacağıma dair vakit tayin edemem.”
O, doğanın her halini, her libasını büyük bir aşkla kucaklardı: Karlı kışını da, yağmurlu sonbaharını da, çiçekli baharını da, güneşli yazını da…
Həzin nəğmə deyir indi bağça, bağ,
Yadıma yakınlar, uzaqlar düşür.
Yaralı quş kimi qanad çalaraq
Yarpaqlar uçuşur, yarpaqlar düşür.
Ellərə car çəkən payızın səsi
Düzlərdə sərt əsən küləklərdədir.
Mehriban baharın isti nəfəsi
Ancaq ürəklərdə, ürəklərdədir.
Boyandı qızıla bağdan axan su,
Bəyaz buludlar da gümüşü oldu.
Uzaq üfüqdəki göy gurultusu
Göylərin sonuncu gülüşü oldu.
Ay bulud, düzlərə çox tələsmə, gəl,
Onsuz da gur axır dəli Kür orda!
Ay külək, dərədən iti əsmə, gəl,
Axı tənha qovaq üşüyür orda.
Gör mənim qəlbimdə nə diləyim var:
Bir də gen düzlərə çıxa biləydim!
Ay əyilən söyüd, titrəyən çinar,
Sizi öz sinəmə sıxa biləydim!
Açdı ürəyini bağça-bağ mənə,
Qəlbim qanadlanıb uçmaq istədi.
Sanki əl eyləyib hər yarpaq mənə
Gələn baharadək əlvida dedi.
Nabi Hezri’nin doğa lirikasında şiirlerin ruhunu taşıyan, onlarsız o evrenin düşünülemeyeceği pek çok köklü imge ve motif vardır: “dağ, dərə, dəniz, çay, çinar, kainat, kəhkəşan” (dağ, vadi, deniz, ney, çınar, kainat, kehkeşan)… Bu görkemli imgeler, şiirlerin hem bedii-estetik değerini hem de taşıdığı duygusal tesir gücünü zirveye taşır.
Şairin insan ile tabiat arasındaki muazzam benzeşmeyi en çarpıcı şekilde ortaya koyduğu “Dağlar da dünyada insan kimidir” şiirine bu bağlamda yakından nazar salalım:
Dağlar da dünyada insan kimidir, Kimi dumanlıdır, kimi qüssəli. Kimi mətin olar, kimi məğrurdur, Kimi də bir azca kövrək, hissəli…
Şiirin Edebi Tahlili ve Çeviri Notları
- Doğanın İnsanlaştırılması (Teşhis ve İntak): Nabi Hezri bu dizzelerde dağları cansız coğrafi formasyonlar olmaktan çıkarıp birer insan ruhuna büründürür. Kimi dağların başındaki duman onların kederini, kiminin metaneti ve gururu duruşunu, kiminin ise hassasiyeti ve kövrəkliği (duygusallığı/kırılganlığı) iç dünyasını yansıtır.
- Milli Kolorit ve Felsefi Derinlik: Şairin şiir evreninde tabiat unsurları, insanın iç dünyasının aynasıdır; insan da doğanın bir parçası ve devamıdır.
Dağlar da dünyada insan kimidir,
Onların öz ömrü, öz yaşı vardır,
Büllur bulaqlardan göz yaşı vardır,
Sevinci çağlayan ümman kimidir.
O qədər zirvə var-adsızdır hələ,
Vüqarı bir böyük cahan kimidir.
Şöhrəti düşməyib ağıza-dilə,
Dağlar da dünyada insan kimidir.
Üstündə ulduzlar qucaq-qucaqdır,
Fikirlər başında duman kimidir.
Eh, adsız olsa da dağ yenə dağdır,
Dağlar da dünyada insan kimidir.
Bu şiirde doğanın insanlaştırılmasıyla (kişileştirme sanatıyla) doğrudan yüz yüze geliriz. Nabi Hezri’nin şiirlerinde tabiat asla pasif bir fon değildir; aksine hisseden, düşünen ve adeta bir insan gibi ruhsal haller yaşayan canlı bir varlıktır. Şairin mısralarında sıkça karşılaştığımız şu ifadeler bu derin bağın en somut kanıtlarıdır.
Profesör Tofiq Hacıyev, Nabi Hezri üzerine kaleme aldığı makalesinde şu değerli değerlendirmelerde bulunuyordu:
“Doğa ile ünsiyet, insana dâhili ve manevi bir saflık hissi aşılar. İnsanla olan bu güçlü bağlılık ise doğaya canlılık ve hərarət (sıcaklık, can) bahşeder. Şair doğanın seyrine nereden başlarsa başlasın, en nihayetinde onun bakışı hep zirvede karar kılar.”
Şimdi ise şairin doğa tasvirindeki o yüce dorukları işlediği “Kəpəz” ve “Elbrus” şiirlerinden muazzam bir parçaya kulak verelim:
Üstündən buludlar laybalay axır,
Bəzən tufan qopur, ildırım çaxır,
Aranın istisi canımdan çıxır,
Səndə nə sərindir yellər, ay Kəpəz?
Gəlir sorağına ellər, ay Kəpəz?
Vüqarın əlçatmaz qayalarmıdır?
Səndə tarixlərin özü varmıdır?
Nizami dövründən qalan qarmıdır,
Söylə, zirvəndəki sənin, ay Kəpəz?
De, niyə dinmirsən, bir din, ay Kəpəz!
Dayanaq üz-üzə, doyunca baxım,
Uzaq dolaylara yenidən çıxım.
İstədim bağrıma səni mən sıxım,
Sən məni qoynuna aldın, ay Kəpəz!
Könlümdə əbədi qaldın, ay Kəpəz!
Profesör Tofiq Hacıyev, “Rəssam şair” (Ressam Şair) başlıklı makalesinde bu konuyu şu çarpıcı ifadelerle ele alır:
“Bu benzetme aslında Nabi Hezri’nin özüne aittir. Halk ressamı Tahir Salahov’a hasrettiği şiirinde usta sanatkâra şöyle seslenir: ‘Şair ressamım, ressam şairim.’ Aslında bu niteleme, doğrudan şairin kendi kimliğine de aittir. Nabi Hezri bir şiir-tablo ustasıdır. Birkaç mısrada kusursuz bir doğa manzarası canlandırır. Onun yarattığı bedii tablo, doğanın yalnızca rengini ve coğrafi reliefini (yapısını) değil; aynı zamanda o hoş havasını, yürek açan ve ruh tazeleyen ıtırını okuyucuya derinden hissettirir. Sanatın ve edebi gücün kudreti de zaten bundadır.
Şairin bedii tablolarında doğa bir saflık mücessemesidir (somutlaşmış halidir). Lakin bu manzaralarda, doğadan bile daha yüce duran bir başka bedii unsur daha vardır: İnsan. Onun şiirlerinde insan güzeldir, saf ve berraktır — tıpkı billur sular gibi, doğanın kendi özü gibi… Şairin doğa konusuna böylesine geniş ve tutkulu bir yer ayırmasının temel sebebi de işte bu bağdır.”
Şairin doğa manzaralarına hayat veren en tipik imge ve detaylardan biri de hiç şüphesiz Zirve‘dir. Nabi Hezri’nin nazarında zirve yalnızca coğrafi bir yükselti değil, ulaşılması gereken en yüce ideali ve mükemmelliği simgeler. Tabiatta gördüğü, hayranlıkla sevdiği bu azametli imgeyi şair, aynı zamanda toplumsal ve manevi âlemde de görmek, insanın ruhsal ufkunu bu yüksekliğe taşımak ister.
Bu felsefi derinliği ve ideali en güzel şekilde yansıtan “Zirvə buludu” (Zirve Bulutu) şiirine bu bağlamda yakından nazar salalım:
Məğrur Elbrusda ağ buluda bax,
Qar üstə qar kimi… düşüb ora gün.
Ucalıq ucaya yaraşır ancaq,
O bulud doğulub zirvələr üçün.
Dağ ona, o dağa sanki bəzəkdur
Nə qədər uzaqdır ora gedən yol,
Dərədə sürünmək nəyə gərəkdir,
Bulud da olanda zirvələrdə ol.
Dünyaya arzuyla gəlir insanlar,
Yaşayır eşqiylə baharın, yazın.
Hər kəsin həyatda öz zirvəsi var,
Heç kəs zirvəsindən uca durmasın.
Profesör Fəridə Səfiyeva, “Nabi Hezri sənətkarlığı” adlı monografiyasında şairin şiir evrenindeki en büyük tutkulardan biri olan Hazar Denizi’ni şu derin ve tahlil dolu ifadelerle ele alır:
“Hazar, Nabi Hezri lirikasında birkaç farklı veçheyle ve boyutuyla dikkat çeker: Şair hem onun muazzam güzelliğini vesf eder, hem en derin ümitlerini ve arzu akışlarını ifade etmek için ona müracaat eder, hem sevgi ve mahabbet duygularının izharı için onu usta işi bir imge (obraz) olarak seçir, hem de onu bizzat Vətən’in (Vatanın) ta kendisine dönüştürür. Umumi manada Hazar’la ilgili poetik bir tasavvur edinmek ve estetik bir duyuş yaşamak için Nabi Hezri lirikası en muteber kaynaktır. Onun denize adadığı şiirler, hacmi ne kadar olursa olsun, öz bedii dolğunluğu ve seviyesiyle her zaman zirvede yer alır.
Şairin ‘Mən dənizi düşünürəm’ (Ben Denizi Düşünüyorum) şiirinde, kendi kalbi ile ulu deniz arasında kurduğu o kopmaz doğmalığı, kusursuz ahengi ve uyarlığı çok net bir şekilde hissederiz.”
Nə zaman ki, yuxum gəlmir mən dənizi düşünürəm,
Dalğalardan göy sulara düşən izi düşünürəm.
Düşünürəm, sular qəlbə bir sərinlik yayır…yayır…
Bu sahildə yatan dəniz o sahildə göz yummayır,
Heç bilmirəm niyə belə dənizləri düşünürəm,
Gecələri düşünürəm, mən yatıram, dəniz yatmır,
Yuxuma da dəniz gəlir.
Oyaq vaxtda coşan dalğa yuxulara səssiz gəlir,
Gəlib coşur, aşıb daşır sinədəki ürək kimi.
Dəniz dinir, ürək dinir min-min arzu, dilək kimi.
Mən yatıram…Meşə yatır, tarla yatır, çəmən yatır.
Mən yatıram…ürək yatmır, beyin yatır, bədən yatır.
Dəniz coşur, sanki dalğa arzusudur, diləyidir.
Bəlkə elə gur dəniz də təbiətin ürəyidir.
Bəlkə elə onunçun da mən dənizi düşünürəm,
Arzulardan ürəklərə düşən izi düşünürəm.
Mən dənizi düşünürəm…
Biz yatanda dincəlməyən qəlbimizi düşünürəm,
Dəniz məndən xəbərsizdir, mən dənizi düşünürəm.
Nabi Hezri, Azerbaycan edebiyatında denize en çok müraciət eden, deniz ile iç içe yaşayan ve onu kendi ruhunun bir parçası kılan şairlerin başında gelir. Deniz konusuna şiirlerinde gösterdiği bu sarsılmaz ve ardışık sadakat, onun sanatını inceleyen pek çok yazar ve eleştirmenin de haklı dikkatini çekmiştir.
Ünlü Rus şairi Yeqor İsayev, Nabi Hezri’nin Rusçaya tercüme edilerek yayımlanan “Dəniz zirvədən başlanır” adlı kitabına kaleme aldığı mukaddimede (önsözde) bu hususu şu çarpıcı sözlerle ifade ediyordu:
“Ben Azerbaycan şiirinin bütün dönemleriyle yakından tanışım. Eğer bu halkın gerek geçmiş, gerekse çağdaş poeziyasında deniz temasına Nabi Hezri’de olduğu kadar geniş yer verilmemiştir desem, sanırım hiç de yanılmamış olurum. O, bizi kendi kalbinin ve istidadının zirvesine yükseltmekle birlikte, aynı zamanda Azerbaycan’ın ulu dağlarının doruklarına ulaştırır. Buyurun, onun bu kitaba verdiği ismin o büyük manasına dikkatle bakın: ‘Deniz zirvedən başlanır’. Bu kadar güzel, yığcam (özlü) ve manaca ne kadar şümullü bir addır! Böylesine kudretli bir istedad, böylesi bir kabiliyet ve hayati kanunauygunluk, onun kaleme aldığı her bir eserinde en berrak şekilde hissedilmektedir.”
Nabi Hezri’yi tanımayanlar dahi yalnızca şiirlerini okuyarak onun hakkında bütünlüklü bir tasavvur elde edebilirler. Onun çok büyük bir sevgiyle çarpan kövrək (hassas), tertemiz ve saf bir kalbi vardı. Bu engin sevgi; Yaratıcı’nın var ettiği her şeye —vatana, doğanın büyüleyici güzelliklerine, bütün insanlığa, dostlarına, ailesine ve en önemlisi de Allah’a duyduğu derin bir aşktı.
Bu noktada, kıymetli profesörümüz, aziz Mətanət xanım‘ın Nabi Hezri hakkındaki şu güzel tespitlerini nazarlarınıza getirmek isterim:
“Aşk, aşığın aynasıdır. Nabi Hezri doğanın aşığı idi, doğa ise onun aynası… Bütün yaşantıları, sevgisi hep doğayla ilişkilendirilirdi. Deniz ve okyanus sevgisinin sonsuzluğunu, Dağ sevgisinin ucalığını ve yüceliğini, çoban sevgisinin sadeliğini ve saf güzelliğini, nehirler ise sevgisinin akıcılığını ve coşkusunu yansıtırdı.”
Usta eleştirmen Şamil Salmanov da bu gerçeği haklı olarak şöyle vurgular:
“Nabi Hezri lirikasının en belirgin hususiyetlerinden biri, daha doğrusu bu lirik yapının doğrudan bir müracaat formu şeklinde ortaya çıkmasıdır. Şairin poeziyasında bu durum, insanı ve çağı, çağın o büyük ve fırtınalı heyecanlarını şiirde aksettirmenin somut yollarından biridir… Onun yaptığı bu müracaat, doğrudan asre (çağa) bir müracaat, çağın karşısında yapılan bir itiraftır — bir muhabbet ve minnettarlık itirafıdır. Oldukça manidardır ki, bu müracaatta geçici, küçük ve mahdut hisler değil; aksine aydınlık, insani duygu ve düşünceler buluşur. Nabi Hezri lirikasında müracaat, aynı zamanda şairin kendi lirik itirafı, kendini ifade etme biçimidir.”
Bu anlam ve bağlamda, şairin “Təzadlar” (Zıtlıklar) şiiri, insanın zamana ve çağa yönelttiği derin bir müracaat olarak mütalaa edilmelidir:
Dərəyəm, təpəyəm, atəşəm, suyam,
Günəş də məndədir, ay da məndədir.
Mən insan övladı, torpaq oğluyam,
Dəniz də məndədir, çay da məndədir…
Mənəm kainatın uca zirvəsi,
Dağların bəmbəyaz buludu mənəm,
Bu günün susmayan səsi, nəğməsi,
Uzaq əsrlərin sükutu mənəm.
Bəzən günəş batır, yağır qar, yağış.
Yatır taleyimdə min-min sirr mənim.
Çiçəklər torpağa rişə atmamış
Elə bil qəlbimdən cücərir mənim.
İnsana bağlıyam ilkin sözümlə,
Duyar son sözümü qədirbilənlər:
Dərdlilər ağlayar mənim gözümlə,
Mənim dodağımla gülər gülənlər.
Həm yerin,həm göyün məğrur səsiyəm,
Məndə səhər doğur,gecə yaşayır.
Mən ki,kainatın bir zərrəsiyəm,
Bəs məndə kainat necə yaşayır.
Lübnanlı şair Mişel Süleyman, Nabi Hezri’nin edebî kudretini ve sanatının evrensel boyutunu şu değerli sözlerle ifade ediyordu:
“Nabi Hezri’nin Azerbaycan toprağının, dağlarının, düzlüklerinin ve ormanlarının nefesiyle aşılanmış güzel poeziyası dostluk duyguları uyandırır, şairin kalbinden okurun kalbine giden en kestirme yolu açar. Nabi Hezri vatanını sever, onu yüceltip ticarət eder; onun hümanizmle dolu, aydınlık ve nikbin şiirleri insana daima geleceğe dair sarsılmaz bir inanç aşılar.”
Büyük besteci Emin Sabitoğlu ise şairin eserlerindeki o muazzam musiki ve coşku üzerine şunları yazıyordu:
“Arzum odur ki, şairin rübabı (sazı) bundan sonra da dağ çayı gibi coşkun, poeziyası laleli dağlar gibi al-alvan, yaseminli bağlar gibi mis kokulu olsun; müziğe kanad olan şiiriyyeti ise tüm bestekarlarımız için tükenmez bir ilham kaynağına dönüşsün.”
Avar şair Rəsul Həmzətov da Nabi Hezri’nin köklerine bağlılığı ve özgün sanatı hakkında şu tespiti yapıyordu:
“Nabi Hezri’nin kendine has gür bir sesi, hayata ve insana bakan müstakil bir duruşu vardır. Onun hakkında ne zaman konuşsam, aklıma hemen Azerbaycan’ın ulu çınarları gelir — o çınarların kudretli kökleri doğrudan toprağın can damarından şire (öz) içer. Nabi Hezri poeziyası da tıpkı bunun gibi, halk poeziyasının hayat verici özüyle beslenir, gücünü ve kudretini bu ulu kaynaktan alır. Nabi Hezri, büyük istidadlara mahsus cömert ve sedakatli yeteneğinin en elvan, en muazzam meyvelerini okuyucularına armağan etmektedir. Zaman, tecrübe, müdriklik ve olgunluk ise bu meyveleri her geçen gün daha da zenginleştirmektedir.”
Türkiyə’nin Fırat Üniversitesinde, Midhad Durmuş’un müellifliğiyle hazırlanan “Nabi Hezri. Həyatı, əsərləri və şeirlərinin tematik baxımdan incələnməsi” başlıklı doktora çalışması, bu sahede hususi bir ehemmiyet ve ilgi kesbeder. Şunu özellikle kaydetmek gerekir ki, ne Azerbaycan’da ne de sınırlarının dışında Nabi Hezri hakkında bu hacimde ve derinlikte başka bir eser kaleme alınmamıştır. Söz konusu bu doktora tezi, sonradan kapsamlı bir monografi olarak neşredilmiştir. Kitap, iri formatta tam 440 sayfadan ibarettir.
Nabi Hezri için insanda sâdâkat ve vefa son derece mühim bir vasıftı. Vatana sadakat, dosta sadakat, aileye ve ocağa sadakat onun lirik evreninin temel omurgasını oluşturur. Yeni neslin manevi gelişiminde mühim bir rehber rolü oynayan bu poeziya, her manada örnek alınabilecek bir şiir dünyasıdır.
Şairin eserlerinde muhabbet, dünyadaki her şeyden uca ve mukaddes bir duygu olarak tasvir olunur. Şair, “Ömür yoldaşı” poemasında kadını çok daha geniş bir ufukta ve ulvi bir anlamda okuyuculara takdim eder. O kadın, yalnızca sevilen bir eş değil; aynı zamanda vefalı bir hayat arkadaşı, bir evin sarsılmaz direği, şefkatli bir Ana, bir ailenin neşesini daimi kılan, gam yükünü omuzlayan sağlam bir temel, bir bünyandır. Ve nihayetinde o, şair-hayat yoldaşını ömür yolunda bir göz bebeği gibi sakınıp koruyan nurdur, ışıktır.
Nabi Hezri’nin zengin ve derin muhtevalı poetik yaratıcılığının umumî manzarasından da açıkça görüldüğü üzere o, daima lirik-emosional duygular üzerine köklenmiş usta bir söz serrafıdır. Onun lirikası; narinliğin ve hüzünlülüğün, tabiiyetin ve sâfiyetin, güzellik ile ülviyetin, aşk ile hümanizmin —bir kelimeyle— insanı yücelten en ali duyguların poetik öz ifade biçimidir.
Büyük Profesör K. Talıbzadə bu hususta şunları yazıyordu:
“Nəbi’nin şiirlerinde fikirle muhtevayı, gaye ile hissi, duygu, teessürat ve heyecan dalgalarını birbirinden ayırmak oldukça güçtür. Onlar birbirine öyle nüfuz eder ve öylesine ayrılmaz bir bütün hâline gelirler ki, birinin nerede bittiğini, diğerinin nerede başladığını tayin edemezsin. Başka bir tabirle, onun şiirlerinde beyin ile kalp kusursuz bir ahenk teşkil eder; işte bu yüzden hem akla hem de kalbe aynı anda hitap eden hakiki sanat eserleri doğar.”
Nabi Hezri, yaratıcılığının son demlerinde ebedi hayattan, ahiretten ve ölümden sıkça yazmıştır. Sanki ömrün artık guruba yaklaşmakta olduğunu, akşam çağının indiğini ruhunun derinliklerinde hissediyordu.
Gülümser Abbasova Nabi Kızı
Gülümser Abbasova Nabi Kızı Bakü Devlet Üniversitesi, Filoloji Fakültesi, Azerbaycan Dili ve Edebiyatı Eğitimi Metodifikası Kürsüsü hocası.
Türkiye Türkçesine Aktaran: Afag ARAS
Son Yorumlar