Bizi gerçekten insan yapan nedir? Bu soru yalnızca kim olduğumuzu değil, nasıl yaşamamız gerektiğini de sorgular. Farklı çağlarda ve farklı inanç dünyalarında verilen cevaplar değişse de insanın yükselişi ve çöküşü üzerine yapılan gözlemler çoğu zaman aynı noktada buluşur. Dante’nin İlahi Komedyası ile Kur’an’ın insana dair çizdiği tablo da bu ortak arayışın iki güçlü örneğidir.
İlk bakışta biri düşünsel anlatı, diğeri ilahi bir hitaptır. Fakat her ikisi de kötülüğü yalnızca kuralları çiğnemek olarak görmez. Asıl mesele, kişinin hakikatle, vicdanıyla ve çevresindeki insanlarla kurduğu bağın zedelenmesidir. Günah, sadece yanlış bir davranış değil, insanın kendi özünden uzaklaşmaya başlamasıdır.
Dante’nin cehennem tasvirine bakıldığında, günahların rastgele yerleştirilmediği görülür. Üst katlarda tutkularına yenilenler vardır; derinlere inildikçe bilinçli kötülük ve iradi yozlaşma öne çıkar. Doyumsuzluk ve açgözlülük kişinin kendini yönetememesini gösterirken; hile, sahtekârlık ve ihanet zekânın kötülüğün hizmetine girmesini temsil eder. Böylece ortaya yalnızca bir ceza düzeni değil, insan ruhunun adım adım karanlığa sürüklenişinin haritası çıkar.
Kur’an da benzer bir tablo anlatır. Belki günahları katmanlara ayırmaz ama bunun yerine kalbin ve vicdanın nasıl değiştiğini gösterir. Arzuların peşine düşmek, mala tutkuyla bağlanmak, kibre kapılmak, zulmetmek, aldatmak ve sonunda gerçeği bile bile inkâr etmek aynı savruluşun farklı duraklarıdır. Kötülük çoğu zaman bir anda ortaya çıkmaz; küçük tavizlerin ve tekrar edilen tercihlerin sonucudur.
İnsanlıktan düşüşün ilk örneklerinden biri, Kur’an’daki Habil ve Kabil kıssasında görülür. İnsanlık tarihinin ilk cinayeti, ihtiyaçtan ya da yoksulluktan değil, hasetten doğar. Kabil, kardeşinin sahip olduğu değeri ve gördüğü kabulü içine sindiremez. Başlangıçta yalnızca kalbinde taşıdığı kıskançlık zamanla öfkeye, ardından şiddete dönüşür. Bu yüzden kıssa bize kötülüğün bir anda ortaya çıkmadığını anlatır. Her şey insanın içinde başlar; büyür, kök salar ve sonunda davranışa dönüşür. Dante’nin cehenneminde de şiddetin ve öfkenin daha derin katlarda yer alması tesadüf değildir. İnsan önce kalbini bozar, sonra davranışlarını.
İnsanı aşağı çeken ikinci büyük tehlike, arzuların ve bitmek bilmeyen emellerin hayatın merkezine yerleşmesidir. İnsan ihtiyaçlarıyla değil, istekleriyle yaşamaya başladığında iç dünyasındaki denge bozulur. Sürekli daha fazlasını istemek, sahip olduklarıyla yetinememek ve her arzunun peşinden gitmek zamanla anlam arayışının yerini alır. Böylece kişi hakikati arayan biri olmaktan çıkar, hazlarının peşinden sürüklenen bir varlığa dönüşür. Dante’nin cehenneminin üst katlarında yer alan günahlar ile Kur’an’ın “hevâ” kavramı aynı gerçeği hatırlatır: Arzularını yönetemeyen insan, sonunda onların kölesi olur.
Asıl kırılma, aklın vicdandan ayrılmasıyla yaşanır. Çünkü tutkularına yenilen kişi hâlâ zayıftır; buna karşılık aldatan kişi ne yaptığını bilir. Bu yüzden Dante, düzenbazları ve sahtekârları şiddet uygulayanlardan daha aşağıda konumlandırır. Burada kötülük artık bir anlık taşkınlık değil, bilinçli bir tercihtir. İnsan zekâsını gerçeği bulmak için değil, onu çarpıtmak için kullanmaya başlamıştır. Kur’an’ın nifak, fitne ve hileye yönelik sert uyarıları da aynı noktaya işaret eder.
Ardından benlik büyümeye başlar. Kibir ve açgözlülük bu aşamanın en belirgin işaretleridir. Kur’an, Karun’un, sahip olduğu büyük serveti, nimet olarak görmesi yerine kendi üstünlüğünün kanıtı sayması, ibretlik bir düşüş olarak nazara verilir: “Bu bana sahip olduğum bilgi sayesinde verildi” diyerek her şeyi kendine mal eder. Böylece servet, onu ayakta tutan bir imkân olmaktan çıkar; gözlerini hakikate kapatan bir perdeye dönüşür.
Aslında bu yalnızca Karun’un hikâyesi değildir. İnsan bazen malıyla, bazen makamıyla, bazen de bilgisiyle övünmeye başlar. Sahip olduklarını bir emanet olarak değil, kendisini başkalarından üstün kılan bir ayrıcalık gibi görür. Dante’nin kibirlilere ayırdığı bölüm ile Kur’an’daki Karun kıssası aynı gerçeği hatırlatır: İnsan çoğu zaman sahip oldukları arttıkça büyüdüğünü sanır; oysa gerçek büyüklük, sahip olduklarına rağmen mütevazi kalabilmektir. Bazen insanın en ağır yoksulluğu, kendini herkesten üstün görmesidir.
İnsanlıktan düşüşün son durağı ise ihanettir. Çünkü ihanet, insanlar arasındaki güvenin yok edilmesidir. Aileyi, dostluğu, hukuku ve toplumu ayakta tutan görünmez temel duygu güvendir. Güven çöktüğünde geriye yalnızca korku ve çıkar ilişkileri kalır. Bu yüzden Dante, cehennemin en dibine, kendisine güvenen birine sırt çevirenleri ve ona hainlik edenleri yerleştirir. Kur’an’ın “emanete sadakati” bu kadar önemsemesinin nedeni de budur. İhanet, başkalarına zarar vermekten önce kişinin kendi vicdanına sırt çevirmesidir.
Dante’nin cehenneminin en altında ateş değil buz bulunur. En büyük kötülük bazen öfkenin harareti değil, kalbin soğumasıdır. Merhametin, sevginin ve başkasının acısını hissedebilme yeteneğinin kaybolduğu yerde insanlık da yavaş yavaş silinmeye başlar. Kur’an’ın “kalplerin taşlaşması”, Dante’nin buz metaforu da aynı gerçeği anlatır: Asıl felaket bilgisizlik değil, vurdumduymazlık ve duyarsızlıktır.
Sonuçta, Dante ile İlahi kitap Kur’an’ın söylediği şey büyük ölçüde aynıdır. Habil ile Kabil arasında başlayan gerilim, Karun’un servetiyle süren sınav ve Dante’nin cehenneminde sembolleşen düşüş, aslında insanın kendi iç dünyasında yaşadığı çatışmanın farklı anlatımlarıdır. Bizi yücelten şey yalnızca bilgi, güç ya da başarı değildir; bunların hangi amaçla kullanıldığıdır. Çöküş; hasetle başlar, arzularla beslenir, kibirle derinleşir, hileyle karanlıklaşır ve merhametin kaybıyla tamamlanır. İnsan kalabilmek ise vicdanı diri tutabilmektir.
Metin KAZAN
Son Yorumlar