Antoloji belirli bir edebî devri, konusunu veya yazarlar çevresini temsil eden seçilmiş eserlerin bir prensip esasına göre bir kitapta toplanmasıdır. Ancak bu tür yayımların değeri sadece seçilmiş metinlerin edebî değeri ile ölçülür. Antoloji, edebî sürecin manzarasını oluşturmalı ve yazarlar, edebî türler ve devirler arasındaki ilgileri göstermelidir. Güney Azerbaycan’ın Hoy şehrinde yaşamış verimli yazar ve araştırmacı Hamid Arğış’ın kitabı da tam olarak bu geniş ilmî maksada hizmet etmektedir.
Türkiye’nin Kalemşor Yayınları yayınevinde Hamid Arğış’ın “Hikâyemiz Devam Ediyor–Güney Azerbaycan Yayım Antolojisi” isimli üç ciltlik eserinin birinci cildi yayınlanmıştır. Arap (sonradan Latin harfleriyle de) basılan 432 sayfalık kitabın 130 sayfasını geniş araştırmalar oluşturmaktadır. Buna göre bahse konu yayına sadece metinler antolojisi gibi yaklaşmak doğru olmaz, zirâ onun ilmî değeri derleme ile araştırmanın birbirinden ayrılmamasındadır.
Güney Azerbaycan Edebiyatına dair ilk kapsamlı antolojilerden biri Yahya Şeyda (1924-2011)’nın 1940’lı yıllarda hazırladığı iki bölümden oluşan “Şairler Meclisi”dir. Daha sonra Mirza İbrahimov (1911-1993)’un rehberliği ile dört ciltlik “Güney Azerbaycan Edebiyatı Antolojisi” yayımlanmış, Türkiye’de Ali Kafkasyalı bu anâneyi geniş materyal ve tahlillerle davam ettirmiştir. Güney Azerbaycan’da ise Hamid Arğış “80 Yıllık Hikâyemiz” isimli kitabında ilk kez unutulmuş ve dikkatlerden kaçmış düzyazı örneklerini toplayarak onların genel gelişim yolu hakkında ilmi-edebî değerlendirmelerini sunmuştur. Yeni üç ciltlik eser ise işin daha kapsamlı devamıdır.
Kitabın ilmî redaktörü, ilimler doktoru Pervane Memmedli olup bahse konu eserde topluca yazılmış geniş önsöz de ona aittir. Kitapta geçen bir yazıda da dilbilimci Tuğrul Atabay tarihî imlâ geleneğinin korunmasının önemini özellikle vurgulamakta olup yazarın, metinlerin ilk yayınını ve eski yazı özelliklerini mümkün mertebe saklamakla onların ilmî saygınlığını korumaya çalışmıştır.
Güney Azerbaycan edebiyatının öğrenilmesinde esas zorluk, edebî süreci bütüncül gelişim sınırları dâhilinde izlemektir. Ana dilde yayın yapmaya getirilen kısıtlamalar, basın organlarının kapatılması, eserlerin gazete ve dergi sayfalarıyla sınırlı kalması, yazarların göç etmesi ve bazı metinlerin edebî dolaşımdan silinip gitmesi, düzyazı tarihinde önemli boşluklar yaratmıştır. “Hikâyemiz Devam Ediyor”un başlıca önemi; o kopmuş ve kırılmış bağları yeniden kurma çabasından kaynaklanmaktadır. Hamid Arğış, Çağdaş Güney Azerbaycan düzyazısını sadece 20. Yüzyıl hikâyeciliği ile sınırlandırmıştır. Sözlü halk edebiyatından, “Dede Korkut Kitabı”ndan, Safevî devrinin nakil anânesinden, maarifçilikten, Abbasgulu Ağa Bakıhanov (1794-1847), Kutkaşınlı İsmail Bey (1806-1861), Mirza Fethali Ahundzâde (1812-1878), Mirza Abdurrahim Talibov (1834-1911) ve Hacı Zeynelabidin Marağalı (1837-1910)’dan geçerek 20. Yüzyıl düzyazısının şekillenmesini sağlayan tarihî hattı izliyor.
Böylece, Güney Azerbaycan düzyazısı ortak Azerbaycan edebiyatının (Rusya ile Kaçar Devleti arasında 1813 yılında imzalanan Gülistan Antlaşması ve 1828 yılında imzalanan Türkmençay Antlaşması ile Azerbaycan coğrafyasının) siyasî parçalanmadan sonra uygun olmayan şartlarda gelişmiş kolu gibi sunulmaktadır.
Kitabın önemli ilmî özelliklerinden biri düzyazının gelişimini dilin sosyal statüsü, basının durumu ve siyasi özgürlüğün seviyesi ilişkilendirmesidir. 1940’lı yıllarda “Azerbaycan”, “Vatan yolunda”, “Şafak” gibi düzyazıların meydana çıkması ana dilinde estetik düzyazıyı canlandırmış, (II. Dünya Savaşı sonrasında, 1945–1946 yılları arasında İran’ın kuzeybatısındaki Güney Azerbaycan bölgesinde Tebriz merkezli olarak Seyid Cafer Pişeverî (1892-1947) liderliğinde kurulmuş kısa süreli özerk bir Türk yönetimi ve) Millî Hükûmet döneminde Azerbaycan Türkçesinin durumu güçlenmiş, sonraki baskılar ise bu süreci zayıflatmıştır. Bu dönemde basın sadece eserleri basan bir vâsıtâ değil yeni düzyazı dilini ve okuyucu çevresini adeta şekillendiren bir edebî enstitü olmuştur.
Araştırmada 1941–1945 arasındaki yıllar, Güney Azerbaycan’da kurulan Güney Azerbaycan Millî Hükûmet dönemi, 1946–1979 arası yılların karmaşık siyasî şartları ve sonraki “Düzyazıda Uyanış” aşamasını sırasıyla ele alınmıştır. Bu kuruluş hikâyeleri, tarihî bağlamdan ayrılmamaktadır. Okuyucu her metnin hangi sosyal, dil ve basın çevresinde ele alındığını görür. Kendi hayatının ağırlığı, yoksulluk, sosyal çatışmalar, köhne rejimin zorlamaları, milli şuur və özgürlük ideali devrin belirgin konuları olarak somutlaştırılır.
Bu antolojinin en belirgin özelliği “Yazarlar ve Eserler” bölümünde görülmektedir. Yazar ve metinler sadece yüksek estetik seviyeye göre seçilmemektedir. Erken dönemde ortaya çıkan bir edebî örnek, daha sonra ortaya çıkan olgun bir eserden daha zayıf olabilir. Ancak edebî örnek, edebî türün geçirdiği aşamayı ve aynı zamanda dönemin dilini ve toplumsal psikolojisini de yansıtıyorsa, edebiyat tarihî açısından önem taşır. Kitap sadece “en iyi hikâyeler “ ilkesi üzerine kurgulansaydı keyifli bir okuma sunardı; ancak bu durumda da Güney Azerbaycan Edebiyatının gerçek tarihsel manzarası görülemezdi.
Bahse konu eserin derleyicisi, halihazırda var olan bir külliyattan yola çıkmak yerine, bizzat o külliyatı oluşturmaya girişmiş; kimin neyi yazdığını, eserlerin nerede yayımlandığını, hangi metinlerin kaybolduğunu ve hangi yazarların sadece tek bir eserle tanındığını araştırmıştır. Eser her ne kadar sanatsal açıdan zayıf olsa da tarihsel süreç bakımından önem taşıyan metinleri göz ardı etmemekte; düzyazı dilinin evrimini, basının işlevini ve Kuzey Azerbaycan ile olan edebi bağların yoğunlaştığı ya da koptuğu aşamaları ele almaktadır. Antolojinin asıl akademik değeri ise bu konuları ele alışındaki sistematik yaklaşımda yatmaktadır. Derlenen metinler, 1940’ların düzyazı dünyasının sanılandan çok daha zengin ve çeşitli olduğunu ortaya koymaktadır. Bu dönemde; toplumsal ve ev içi temaları, hicivsel üslupları, didaktik anlatıları, belgesel niteliğindeki anıları, siyasi-romantik öyküleri ve gerçekçi gözlemleri içeren eserler bir arada var olmuştur. Sadece tanınmış yazarlara odaklanarak böyle bir tabloyu ortaya koymak imkânsız olurdu; daha az bilinen yazarlar, edebi sürecin görünmeyen katmanlarını gözler önüne sermektedir.
Tayyub Farrukhzâde (d.?-ö.?), İslam Sarrafî (d.?-ö.?), Mehmed Tamaddun (1888-?), Gafar Kandli (1923-1997, Muhammedli Abbasî (1916-1988), Alikulu Katibî (1920-2000), Baylar Haeyli (d.?-ö.?) ve diğerleri gibi düzyazı yazarlarının bu derlemeye dahil edilmesi, edebiyat tarihindeki boşlukların doldurulmasına katkı sağlamaktadır. Derlemeyi hazırlayan kişi, daha az tanınan yazarları yapay bir şekilde yüceltmekten kaçınmakta, kesinleşmiş olguları varsayımlardan ayırmakta ve bu yazarların tarihsel önemini bizzat metinler üzerinden belirlemektedir. Tayyub Farrukhzâde’nin “Gülşen” ve İslam Sarrafî’nin “Paltari” (Gelinlik) adlı eserleri, toplumsal ilişkileri yansıtan düzyazı türünün erken örnekleri olarak kabul edilir. Mehmed Tamaddun’un “Ölüme Her Zaman Hazır Ol” adlı eseri didaktik anlatı geleneğinin varlığını sürdürdüğünü gösterirken; Gafar Kandli’nin “Gidenler Bugün Yarın Dönecek” adlı öyküsü, canlı bir konuşma tonlamasının, hicvin ve sözlü anlatı tekniklerinin yazılı nesre geçişini örneklemektedir.
Muhammedlü Abbasî (1916-1988)’nin *Kızıl Şûleler” adlı eserinde gazetecilik ve ideoloji unsurları baskın olsa da eser aynı zamanda Güney Azerbaycan Millî Hükümeti döneminin (1945-1946) toplumsal ideallerini ve kimsesiz çocuklara dair gelişmekte olan kamuoyu bilincini yansıtarak tarihsel-psikolojik bir belge niteliği taşır. Alikulu Katibî’nin “Yağmur Altında” adlı öyküsünde, yağmur altında çamaşır yıkayıp bunları bir çöp kutusunun üzerinde kurutan çocuk imgesi, toplumsal eşitsizliğin dokunaklı ve sanatsal bir tasvirine dönüşür. Beyler Haeyli’nin metinlerinde ideolojik bakış açıları açıkça görülmekle birlikte, derleyen kişi bu durumu gizleme çabasına girmez. Antolojinin güvenilirliği, her bir yazarı yapay bir şekilde büyük sanatçı statüsüne yükseltmeksizin, onların edebiyat dünyasındaki gerçek konumlarını yansıtabilme becerisine dayanır.
Bu denli kapsamlı bir içeriği tek bir ciltte bir araya getirmek birtakım zorlukları beraberinde getirmiştir. Bazı bölümlerde siyasî ve kültürel tarih, edebî çözümlemelerin önüne geçmekte; yazarlara dair bilgi miktarı ise mevcut kaynaklara bağlı olarak değişkenlik göstermektedir. Eksik biyografik veriler ile anonim olarak veya takma adla yayımlanmış metinlerin yazarlığını tespit etmedeki güçlükler, bu süreci daha da karmaşık hâle getirmektedir. Sonraki baskılarda bazı bilgilerin özetlenmesi, teknik kusurların giderilmesi ve kaynak gösterme sisteminin standartlaştırılması, kitabın akademik niteliğini artırabilir. Yine de bu hususlar, eserin temel akademik yaklaşımına gölge düşürmemektedir.
Hamid Arğış’ın esas hizmeti, eserlerinin sadece tek bir ciltte derlemenin çok daha ötesine uzanıyor olmasıdır. O; unutulmuş ve üzerinde yeterince çalışılmamış yazarları tarihteki hak ettikleri yere iade ediyor, daha önce gazete sayfalarına hapsolmuş metinleri yeniden edebiyat dünyasına kazandırıyor ve kopuşlar, kayıplar ve yeni başlangıçlarla şekillenen bir yolculuk olan Güney Azerbaycan düzyazısının gelişimine ışık tutuyor. Bu bağlamda, kitabın başlığı kesin ve metaforik bir anlam kazanıyor: Sürekliliğini koruyan şey sadece bir öykü dizisi değil bir halkın kendi ana dilinde yarattığı düzyazı geleneğidir. Siyasî baskı, sansür, göç, alfabe farklılıkları ve kaybolan kaynaklar bu yolu her ne kadar defalarca kesintiye uğratmış olsa da edebî hafıza varlığını sürdürmeyi başarmıştır. Antolojinin en önemli akademik ve manevî başarısı da işte bu hâfızânın dağınık parçalarını bir araya getirmesinde yatmaktadır.
Prof. Dr. Pervane MEMMEDLİ
Türkolog, Azerbaycan Millî İlimler Akademisi, Nizamî Gencevî Enstitüsü, Güney Azerbaycan Edebiyatı Bölümünde baş araştırmacı.
Dr. İrfan PAKSOY
Emekli Hava Kurmay Albay, Ankara Üniversitesi Uygulamalı Bilimler Fakültesi Öğretim Üyesi.
Not-1: Azerbaycan Türkçesi ile yazılmış olan yukarıdaki makale, dibace.net yazarlarından Dr. İrfan Paksoy tarafından Türkiye Türkçesine çevrilmiştir.
Not-2: Azerbaycanlı soydaşlarımız ve Azerbaycan Türkçesine âşinâ okuyucular için Yazarın bahse konu makalesinin (Azerbaycan Türkçesi ile yazılmış) özgün hâli de aşağıdadır.
GÜNEY NƏSRININ DAVAM EDƏN HEKAYƏSI
Antologiya müəyyən ədəbi dövrü, mövzunu və ya müəlliflər çevrəsini təmsil edən seçilmiş əsərlərin vahid prinsip əsasında bir kitabda toplanmasıdır. Lakin bu cür nəşrin dəyəri yalnız seçilmiş mətnlərin bədii səviyyəsi ilə ölçülmür. Antologiya ədəbi prosesin mənzərəsini yaratmalı, müəlliflər, janrlar və dövrlər arasındakı əlaqələri göstərməlidir.Güney Azərbaycanın Xoy şəhərində yaşayıb yaradan yazıçı və araşdırmaçı Həmid Arğışın kitabı da məhz bu geniş elmi məqsədə xidmət edir.
Türkiyənin Kalemşor Yayınları nəşriyyatında Həmid Arğışın “Hekayəmiz davam edir – Güney Azərbaycan nəsr antologiyası” üçcildliyinin birinci cildi nəşr olunub. Ərəb (sonralar həm də latın qrafikasında)çap edilən 432 səhifəlik kitabın130 səhifəsini geniş araşdırmalar təşkil edir. Buna görə nəşrə yalnız mətnlər toplusu kimi yanaşmaq doğru olmazdı: onun elmi dəyəri tərtibçiliklə araşdırmanın bir-birindən ayrılmamasındadır.
Güney Azərbaycan ədəbiyyatına dair ilk irihəcmli antologiyalardan biri Yəhya Şeydanın 1940-cı illərdə hazırladığı ikihissəli “Şairlər məclisi”dir. Sonralar Mirzə İbrahimovun rəhbərliyi ilə dördcildlik “Cənubi Azərbaycan ədəbiyyatı antologiyası” nəşr edilmiş, Türkiyədə Əli Kafkasyalı bu ənənəni geniş material və təhlillərlə davam etdirmişdir. Güneydə isə Həmid Arğış “80 il hekayəmiz” kitabında ilk dəfə unudulmuş, diqqətdən kənarda qalmış nəsr nümunələrini toplayaraq onların ümumi inkişaf yolu haqqında elmi-ədəbi mülahizələrini təqdim etmişdir. Yeni üçcildlik həmin işin daha əhatəli davamıdır.
Kitabın elmi redaktoru elmlər doktoru Pərvanə Məmmədlidir, topluya yazılmış geniş ön söz də ona məxsusdur. Kitabda gedən ayrıca bir yazıda dilçi Toğrul Atabay tarixi imla ənənəsinin qorunmasının əhəmiyyətini xüsusi vurğulayıb qeyd edir ki, müəllif mətnlərin ilk nəşrini və köhnə yazı xüsusiyyətlərini mümkün qədər saxlamaqla onların elmi etibarlılığını qorumağa çalışıb.
Güney Azərbaycan ədəbiyyatının öyrənilməsində əsas çətinlik ədəbi prosesi bütöv inkişaf xətti daxilində izləməkdir. Ana dilində nəşrin məhdudlaşdırılması, mətbuat orqanlarının bağlanması, əsərlərin qəzet və jurnal səhifələrində qalması, müəlliflərin mühacirəti və bəzi mətnlərin ədəbi dövriyyədən çıxması nəsr tarixində ciddi boşluqlar yaradıb. “Hekayəmiz davam edir”in başlıca əhəmiyyəti həmin qırılmış əlaqələri bərpa etmək cəhdindədir.
Həmid Arğış müasir Güney nəsrini yalnız XX əsr hekayəçiliyi ilə məhdudlaşdırmır. Şifahi xalq ədəbiyyatından, “Kitabi-Dədə Qorqud”dan, Səfəvi dövrünün nəql ənənəsindən, maarifçilikdən, Bakıxanov, Qutqaşınlı, Axundzadə, Talıbov və Marağalıdan keçərək XX əsr nəsrinə çatan tarixi xətti izləyir. Beləliklə, Güney Azərbaycan nəsri ortaq Azərbaycan ədəbiyyatının siyasi parçalanmadan sonra fərqli şəraitdə inkişaf etmiş qolu kimi təqdim olunur.
Kitabın mühüm elmi məziyyətlərindən biri nəsrin inkişafını dilin ictimai statusu, mətbuatın vəziyyəti və siyasi azadlığın səviyyəsi ilə əlaqələndirməsidir. 1940-cı illərdə “Azərbaycan”, “Vətən yolunda”, “Şəfəq” kimi nəşrlərin meydana çıxması ana dilində bədii nəsri canlandırmış, Milli Hökumət dövründə Azərbaycan türkcəsinin mövqeyi güclənmiş, sonrakı repressiyalar isə bu prosesi zəiflətmişdir. Həmin mətbuat yalnız əsərləri çap edən vasitə deyil, yeni nəsr dilini və oxucu mühitini formalaşdıran ədəbi institut olmuşdur.
Araşdırmada 1941–1945-ci illər, Milli Hökumət dövrü, 1946–1979-cu illərin mürəkkəb şəraiti və sonrakı “nəsrdə oyanış” mərhələsi ardıcıllıqla nəzərdən keçirilir. Bu quruluş hekayələri tarixi kontekstdən ayırmır: oxucu hər mətnin hansı ictimai, dil və mətbuat mühitində yarandığını görür. Kəndli həyatının ağırlığı, yoxsulluq, sosial bərabərsizlik, köhnə rejimin zorakılığı, milli şüur və azadlıq ideyası da dövrün səciyyəvi mövzuları kimi müəyyənləşdirilir.
Antologiyanın əsas özünəməxsusluğu “Yazarlar və əsərlər” bölümündə görünür. Müəllif və mətnlər yalnız yüksək bədii-estetik səviyyəyə görə seçilməyib. Erkən nümunə sonrakı yetkin əsərdən zəif ola bilər, lakin janrın keçdiyi mərhələni, dövrün dilini və sosial psixologiyasını göstərirsə, ədəbi tarix üçün əhəmiyyət daşıyır. Kitab yalnız “ən yaxşı hekayələr” prinsipi ilə qurulsaydı, yaxşı mütaliə mənbəyi alınar, ancaq Güney nəsrinin real tarixi mənzərəsi görünməzdi.
Tərtibçi hazır kanon daxilindən çıxış etmir, həmin kanonun özünü qurmağa çalışır: kimlərin yazdığını, harada çap olunduğunu, hansı mətnlərin itdiyini, hansı müəllifin yalnız bir əsərlə qaldığını araşdırır. Bədii cəhətdən zəif, lakin tarixi proses üçün vacib mətnləri də nəzərdən qaçırmır; nəsr dilinin dəyişməsini, mətbuatın funksiyasını, Quzeylə ədəbi əlaqələrin gücləndiyi və kəsildiyi mərhələləri izləyir. Antologiyanın əsl elmi çəkisi bu sualları ardıcıl şəkildə ortaya qoymasındadır.
Toplanan mətnlər 1940-cı illərin nəsr mühitinin təsəvvür edildiyindən daha zəngin və müxtəlif olduğunu göstərir. Sosial və məişət mövzuları, satirik üslub, didaktik rəvayət, sənədli-xatirə nəsri, siyasi-romantik hekayə və realist müşahidəyə əsaslanan nümunələr eyni dövrdə yanaşı mövcud olub. Belə bir mənzərəni yalnız məşhur yazıçılar əsasında yaratmaq mümkün deyildi; az tanınmış imzalar ədəbi prosesin görünməyən qatlarını üzə çıxarır.
Təyyub Fərruxzadə, İslam Sərrafi, Məmməd Təməddün, Qafar Kəndli, Məhəmmədlu Abbasi, Əliqulu Katibi, Bəylər Haeyli və başqa az tanınmış nasirlərin topluda təqdim edilməsi ədəbi tarixdəki boşluqları tamamlayır. Tərtibçi haqqında məlumat az olan müəllifləri süni şəkildə böyütmür, məlum faktı fərziyyədən ayırır və onların tarixi yerini mətn əsasında müəyyənləşdirir. Təyyub Fərruxzadənin “Gülşən”i və İslam Sərrafinin “Toy paltarı” sosial münasibətləri əks etdirən erkən nəsr nümunələri kimi dəyərləndirilir. Məmməd Təməddünün “Ölümə həmişə hazır ol” əsəri didaktik rəvayət ənənəsinin yaşadığını, Qafar Kəndlinin “Bu gündü, sabahdı gedənlər qayıdacaqlar” hekayəsi isə canlı danışıq intonasiyasının, satiranın və şifahi söyləmə üsulunun yazılı nəsrə keçməsini göstərir.
Məhəmmədlu Abbasinin “Qızıl şölələr”ində publisistik və ideoloji təbəqə güclü olsa da, əsər Milli Hökumət dövrünün sosial idealını, yetim uşaqlara münasibətdə yaranan yeni ictimai düşüncəni tarixi-psixoloji sənəd kimi əks etdirir. Əliqulu Katibinin “Yağış altında” hekayəsində uşağın paltarını yağışda yuyub zibil qutusunun üzərində qurutması sosial bərabərsizliyin təsirli bədii obrazına çevrilir. Bəylər Haeylinin mətnlərində ideoloji düşüncə açıq görünür, lakin tərtibçi bunu gizlətmir. Antologiyanın etibarlılığı da hər müəllifi böyük sənətkar elan etmədən onun ədəbi prosesdəki real yerini göstərməsindədir.
Belə geniş materialın bir cildə yerləşdirilməsi müəyyən çətinliklər də yaradıb. Bəzi hissələrdə siyasi və mədəni tarix ədəbi təhlili üstələyir, müəlliflər haqqında məlumatın həcmi mənbələrdən asılı olaraq qeyri-bərabər qalır. Bioqrafik məlumatların natamamlığı, anonim və ya təxəllüslə çap olunmuş mətnlərin müəllifliyini müəyyənləşdirmək də işi çətinləşdirir. Gələcək nəşrlərdə bəzi məlumatların sıxlaşdırılması, texniki qüsurların aradan qaldırılması və istinadların vahid sistemə salınması kitabın akademik səviyyəsini yüksəldə bilər. Bunlar, bununla belə, əsərin əsas elmi konsepsiyasına xələl gətirmir.
Həmid Arğış’ın əsas xidməti əsərləri bir kitabda toplamaqla məhdudlaşmır. O, unudulmuş və az öyrənilmiş müəllifləri öz tarixi yerlərinə qaytarır, qəzet səhifələrində qalmış mətnləri yenidən ədəbi dövriyyəyə daxil edir və Güney Azərbaycan nəsrinin qırılmalar, itkilər və yenidən başlanmalarla müşayiət olunan inkişafını görünən edir. Kitabın adı da bu baxımdan dəqiq məcazi məna qazanır: davam edən təkcə hekayələrin sırası deyil, bir xalqın ana dilində yaratdığı nəsr ənənəsidir. Siyasi təzyiqlər, senzura, mühacirət, əlifba fərqləri və itirilmiş mənbələr bu yolu dəfələrlə kəssə də, ədəbi yaddaş itməyib. Antologiyanın ən mühüm elmi və mənəvi nəticəsi həmin yaddaşın dağılmış parçalarını bir araya gətirməsidir.
Pərvanə Məmmədli
Son Yorumlar