Bir siyasal düzen ne zaman kırılgan hale gelir? Gücünü kaybettiğinde mi, yoksa savunduğunu iddia ettiği prensipleri gerektiğinde kullanıp gerektiğinde askıya almaya başladığında mı?
1595–1596 civarında yazıldığı kabul edilen Kral John’un Yaşamı ve Ölümü, Shakespeare’in erken dönemine tarihlenir ve tarih oyunları içinde ayrıksı bir yerde durur. Ne geniş tarih anlatılarının parçası olan epik bir bütünlük kurar, ne de tek bir kahramanın yükselişine odaklanır. Oyunda öne çıkan temel gerilim üç figür üzerinden somutlaşır: emri açıkça vermeyip sorumluluğu başkalarının omzuna bırakan Kral John, menfaat mantığını açık eden Philip Faulconbridge ve pazarlık kabul etmeyen Constance.
Olay Örgüsü
Oyun 13. yüzyılın başlarında (yaklaşık 1199–1216), İngiltere’de geçer. Aslan Yürekli Richard, geride tahta çıkacak bir varis bırakmadan ölmüştür. Bu nedenle İngiltere tahtı üzerinde kimin hakkı olduğuna dair tartışmalar vardır. Kral John tahttadır, ancak ağabeyi Geoffrey’in oğlu Arthur soy açısından daha güçlü bir iddiaya sahiptir. Fransa Kralı Philippe de Arthur’u desteklemektedir ve iki taraf Angers önünde karşı karşıya gelir.
Angers sahnesi, çatışmanın askeri bir hesaplaşmadan siyasal bir pazarlığa dönüştüğü ilk belirgin eşiktir. Kral John kendi krallık hakkını savunduğunu, Philippe ise Arthur’un tahta çıkma hakkını koruduğunu ilan eder. Tam bu gerilim anında karşılıklı tehditler savrulurken, Angers halkının temsilcisi, Kral John’un yeğeni Blanche ile Fransa veliahdı Louis’in evlendirilmesini gündeme getirir. Blanche, Kral John’un akrabasıdır; Louis ise Fransa tahtının varisidir. Birkaç dakika önce silahla savunulan hak iddiası, şimdi bir akrabalık bağıyla yumuşatılır. Evlilik, iki tarafın da geri adımını görünmez kılan bir formül haline gelir. Ne Kral John hak iddiasından vazgeçmiş görünür, ne de Philippe Arthur’u terk etmiş sayılır; çatışma, açık bir yenilgi yerine akrabalık bağı içinde ertelenir.
Bu diplomatik denge kalıcı olmaz. Canterbury başpiskoposluğu ataması üzerinden başlayan gerilimde Kral John ruhani otoriteye direnç gösterir. Ardından Papa’nın müdahalesi gelir ve John Papa tarafından aforoz edilir. Dahası İngiltere interdikt altına alınır; yani kilise ayinlerinin durdurulduğu, dinsel meşruiyetin askıya alındığı bir yaptırımla karşı karşıya kalır. Kral John ilk aşamada geri adım atmaz. Fakat Fransa yeniden harekete geçince ve İngiltere içindeki destek zayıflayınca Kral John boyun eğer. Papa’nın üstünlüğünü tanır ve krallığını adeta Papa’dan geri alır. Bu bir inanç dönüşümü değildir; konjonktürel bir uyumdur.
Taht üzerinde hak iddia eden Arthur’un esareti ve ardından gelen ölüm süreci, oyunda ahlaki sınırın nasıl aşıldığını en açık biçimde gösterir. Arthur, Kral John’un emrine bağlı bir soylu olan Hubert de Burgh’un gözetimine teslim edilir. Kral John, bu soyluya Arthur’u ortadan kaldırma niyetini açıkça söylemez, sadece ima eder. Bu sahne (IV. Perde, 1. Sahne), sorumluluğun dağıtılmasının çarpıcı bir örneğidir.
Hubert tereddüt eder, Arthur’u öldürmeye kıyamaz. Yani Kralın iması mutlak itaat üretmez. Fakat kısa süre sonra Arthur’un kaçmaya çalışırken düşerek öldüğü haberi gelir (IV. Perde, 3. Sahne). Arthur’un ölüm haberi yayıldığında Kral John önce öfkeyle Hubert’e yönelir. Açık bir emir vermediğini hatırlatır ve sürecin kendi imasıyla başladığını görmezden gelir. Ölüm kazayla gerçekleşmiş olsa da, o kazaya giden siyasal zeminin sorumluluğunu üstlenmez. Emir yoktur; ama sonuç vardır.
Arthur’un ölümü soyluların güvenini sarsar. Salisbury ve Pembroke Kral John’un adaletine olan inançlarını yitirir ve Fransa tarafına kayar. Güven kaybı sadakati kırar. Ancak bu kırılma da yeni güç dengelerine göre şekillenir.
Arthur’un ölümünden sonra Kral John siyasal olarak giderek yalnızlaşır. Saray içindeki güven çözülür, soyluların desteği zayıflar. Otoritesi dışarıdan değil, içeriden aşınır. Sonunda bir keşiş tarafından zehirlenir ve ölür. Taht ise yeni bir denge arayışıyla bir sonraki iktidar düzenine geçer.
Bu kronoloji bir kralın trajedisinden çok, değerlerin nasıl dolaşıma sokulup geri çekildiğini gösterir.
Hubert Sahnesi: Sorumluluğun Paylaştırılması
Hubert sahnesi oyunun psikolojik merkezidir. Arthur’un gözetimini üstlenen Hubert de Burgh ile Kral John arasındaki konuşma, açık bir emir sahnesi değildir. Kral John, “onu ortadan kaldır” demez; niyetini ima eder, beklenti üretir ve geri çekilme alanı bırakır. Bu belirsizlik bilinçlidir. Söylenmeyen söz, söylenmiş kadar bağlayıcıdır; fakat gerektiğinde inkâr edilebilir.
Bu nedenle sahne yalnızca bir cinayet hazırlığı değil, sorumluluğun nasıl paylaştırıldığının gösterimidir. Bu paylaştırma, ilkenin sessizce esnetilmesini gösterir.
Sonuçta ölüm kazayla gerçekleşse bile, o kazaya giden zeminin sorumluluğu ortadan kalkmaz. Adalet korunuyor gibi görünür; fakat fiilen askıya alınır. Sahne, ilkenin açıkça yıkılmasından çok, sessizce esnetilmesini gösterir.
Philip Faulconbridge: Menfaat Mantığı
Philip Faulconbridge, oyunda “Piç” lakabıyla anılan, soyu tartışmalı bir İngiliz soylusudur. Philip, hanedan çekişmesinin içinde yer alsa da asıl gücü gözlem yeteneğinden gelir.
Kral John’un ima yoluyla paylaştırdığı sorumluluk sahnede fiilen yaşanırken, Philip Faulconbridge bu düzenin adını koyar. Kralın üstünü örttüğü şeyi o açıkça söyler: Hak, sadakat ve onur söylemi dolaşımda olsa da belirleyici olan çoğu zaman menfaattir.
Philip’in “Şahsi Çıkar” tiradı (II. Perde, 1. Sahne) oyunun teorik kalbidir. “Çıkar, sen dünyanın kralısın” sözleriyle çıkarı neredeyse egemen bir güç gibi sahneye çağırır. Bu cümle, hak iddialarının ardındaki gerçek dürtüyü açığa çıkarır.
Philip sistemi gören adamdır. Fakat bütünüyle alaycı ve umursamaz bir konumda durmaz. Özellikle son perdelerde İngiltere’nin iç birliğine vurgu yapar ve dış müdahale karşısında ortak bir siyasal zemin arayışına yönelir.
Constance: Değerin Aşırılığı
Constance, Arthur’un annesidir ve oğlunun taht üzerindeki hakkını en yüksek sesle savunan figürdür. Fransa sarayında ve Angers sahnesinde politik hesaplar yapılırken, o meseleyi bir annelik meselesi olarak yaşar.
Soyluların pragmatizmi Constance’ın ısrarıyla keskin bir kontrast oluşturur.
Constance’ın yas tiratları (III. Perde, 4. Sahne) oyunun en yoğun anlarıdır. “Kaybettiğim çocuğumun acısı bütün odayı dolduruyor” sözleriyle yasını somut bir varlığa dönüştürür; sanki kaybı mekâna yerleşmiş gibidir. Oğlunun hakkını savunurken dili ölçüsüzdür. Sözleri yalnızca bir hukuki iddianın değil, kaybın ve tehdidin iç içe geçtiği bir annelik tepkisinin ifadesidir. Bu nedenle siyasal dil ile duygusal dil arasındaki sınırı zorlar; diğer aktörlerin hesaplı tonuna uymaz. Bu yüzden Constance yalnızlaşır. Politik aktörler geri adım atmayı, ertelemeyi ve uyum sağlamayı bilir; Constance ise ısrar eder. Onun tutarlılığı siyasal zeminde bir kusur gibi görünür. Belki de oyunun en trajik yalnızlığı budur: İlkeye sadakat, ortak çıkarın konuşulduğu bir düzende giderek anlamsızlaşır ve aşırılık gibi algılanır.
Kral John: Kararsız Pragmatizm
Kral John kararlı bir tiran değildir; aynı zamanda istikrarlı bir ilke savunucusu da değildir. Direnir, sonra geri çekilir. Papa’ya meydan okur, ardından boyun eğer. Bu dalgalanma yalnızca siyasal taktik değil, içsel bir güvensizlik göstergesi olarak da okunabilir. Otoritesinin sürekli tartışma altında olması, onu, kesin kararlar almaktan çok, duruma göre konum almaya iter.
Psikolojik olarak Kral John’un davranışları kaybetme kaygısı tarafından şekillendirilir. Tahtı koruma endişesi arttıkça ilkeler sabit referanslar olmaktan çıkar; araçlara dönüşür. İlke burada bilinçli biçimde reddedilmez, fakat merkezde tutulmaz. Tehdit arttığında esnetilir, risk azaldığında yeniden hatırlanır.
Bu nedenle onun pragmatizmi basit bir fırsatçılık değildir. Daha çok, sürekli tehdit algısıyla çalışan bir savunma düzenidir. Kararları tutarsız görünür; çünkü içsel dengeyi sağlayan sabit bir değer zemini yoktur. İlke, kimliği sabitleyen bir çapa olmaktan çıkar ve konuma göre ayarlanan bir stratejiye dönüşür. Bu ayarlanma, araçsallaşmayı en görünür kılan örnektir.
Tarihsel Arka Plan
İlginç biçimde oyunda Magna Carta’dan hiç bahsedilmez. Halbuki Kral John’un saltanat devrinin en önemli olayı, 1215’te baronlarla imzalamak zorunda kaldığı Magna Carta’dır. İngiliz anayasal tarihinin dönüm noktası sayılan bu belge, kralın yetkilerini sınırlandırmış ve hukukun üstünlüğü fikrini kurumsal bir çerçeveye taşımıştır. Buna rağmen Shakespeare bu sahneyi dramatize etmez.
Bu tercih rastlantısal değildir. Yazarın ilgisi, hakların yazılı güvenceye bağlandığı anayasal uzlaşmadan çok, o noktaya gelmeden önce iktidarın nasıl aşındığına yönelir. Kral John’un Yaşamı ve Ölümü bir çözülme sürecini sahneye koyar.
Zayıf Yönler ve Genel Değerlendirme
Kral John’un Yaşamı ve Ölümü kusursuz bir dramatik bütünlük sunmaz. Olay örgüsünde yer yer dağınıklık hissedilir; güçlü ve merkezî bir protagonist eksikliği eleştirmenler tarafından sıkça dile getirilmiştir. Sahne geçişleri bazen ani görünür, siyasal krizler hızla yer değiştirir ve dramatik yoğunluk eşit dağılmaz.
Bu çerçevede Kral John’un Yaşamı ve Ölümü, özellikle siyaset psikolojisi, iktidar söylemi ve sorumluluğun paylaştırılması üzerine düşünen okurlar için ayrı bir önem taşır. Shakespeare’in en popüler tarih oyunu değildir; fakat güç ile değer arasındaki gerilimi incelikli bir şekilde görmek isteyenler için dikkate değerdir.
Murat BEYAZYÜZ
Son Yorumlar