Avrasya Jeopolitiğinde Türk Kimliğinin Tarihsel Dönüşümü

“Türk” milletini “Osmanlı” üzerinden kodlayarak Türk dünyası ile ortak bir tarihe (İskit-Hun-Göktürk) gitmek mümkün değildir. Bu yargıyı niçin öne sürüyorum? Çünkü Türkiye, Türk Devletleri Teşkilatı (TDT) üyesi bir ülke olarak jeo-politik Türkçülüğün Avrasya’daki ulusları tıpkı Avrupa Birliği gibi bir blok haline getirmesi sürecine girdi. Söz konusu gelişme, Milliyetçiliğin Türkiye’deki tarihi bakımından bir kırılmaya yol açabilecek niteliktedir. Milliyetçilik 1950’den itibaren giderek daha da genişleyen aydın zümre tarafından İslâmî unsurlarla tanımlanmakta ve Müslüman Oğuzların kurduğu Osmanlı Devleti’ne merkezî yer veren geçmişi öne çıkarmaktaydı. Daha önce Ziya Gökalp’in, Ömer Seyfettin’in, Yahya Kemal’in Osmanlı’yı eleştiren bir milliyetçilik düşüncesi egemendi. Bu yazarların Osmanlı aleyhtarı düşüncelerine şu örnekler verilebilir:

Ziya Gökalp: “Niçin bu ülkede yaşayan iki tip, Türk tipi ile Osmanlı tipi, birbirine bu denli karşıttır? Niçin Türk tipinin her şeyi güzel, Osmanlı tipinin her şeyi çirkindir? Çünkü Osmanlı tipi Türkün kültürüne ve yaşayışına zararlı olan emperyalizm alanına atıldı, kozmopolit oldu, sınıf çıkarını, ulusal çıkarın üstünde gördü. Gerçekten de Osmanlı İmparatorluğu genişledikçe, yüzlerce ulusları siyasal sınırları içine aldıkça, yönetenler ile yönetilenler ayrı iki sınıf durumuna giriyorlardı. Yöneten bütün kozmopolitler Osmanlı sınıfını, yönetilen Türkler de Türk sınıfını oluşturuyorlardı. Bu iki sınıf birbirini sevmezdi. Osmanlı sınıfı kendini egemen topluluk (millet-i hâkime) biçiminde görür, yönettiği Türklere ezilen topluluk (millet-i mahkume) gözüyle bakardı. Osmanlı daima Türke ‘Eşek Türk’ derdi. Türk köylerine resmi bir kişi geldiği zaman ‘Osmanlı geliyor’ diye herkes kaçardı.” 

Ömer Seyfettin: “Türkiye’deki Türkler kendi milliyetlerini inkâr ederek ‘Osmanlı’ adını takınmışlardı. Halbuki dünyada ‘Osmanlı’ namı altında bir millet yoktu. ‘Osmanlılık’ Türk olan Osmanoğulları’nın kurduğu hükümete verilen bir namdı.”

Yahya Kemal: “Eğer Osmanlı saltanatı son zamanlara kadar üç kıta-i arz üzerinde oturabildiyse, asıl temeli olan Türk milletinin zararına oturdu! Çünkü Avrupa’nın iktisadi ittisaı bu saltanatın hudutlarını bozmaksızın mesahasını tutuyordu. Paris Kongresi’nden sonra bizi bir saltanat sahibi zanneden paşalar: ‘Mevc urmada râyetim cebelde / Urdukça demek benim bu belde’ diyorlardı. Hakikatte Avrupa büyük saltanatının ülkesinde ticaretini işletiyor, paşalar istikraz ediyor, Türklere sonsuz hudutları bekletiyorlardı. O iyi günleri ananlar: ‘Ne iyi günlerdi!’ dedikleri zaman sormalı: ‘Evet çok iyi günlerdi. Lakin kimler için? Evet o iyi günlerde Türk milleti bir kapı halkının saadeti için hem hâlini feda ediyordu hem de istikbalini hem o zaman Yemenlere iki milyon Türk gömüyordu hem de haberi olmaksızın Düyûn-ı Umûmiyye’ye müebbeden esir oluyordu. Türk milleti adını bile sevmeyen bir kapı halkının saltanat siyaseti uğrunda, hiçbir zaman kendine ait olmayan ülkeleri müdafaa etmek için asırlarca ordular çıkardıktan sonra, İzmir’de Yunan düşmanı karşısında, kendi öz vatanını müdafaa etmek için ordusuz kaldı.”

Türkiye Cumhuriyeti kurulup, Türklüğün Osmanlı ile bağlarını kesen İnkılâp yasaları yürürlüğe girdikçe, aydınlar Osmanlı Devleti’nin Türklüğün en büyük ve en ileri devleti olduğunu dile getirmeye başladı. H. Nihal Atsız, bu tepkiselliğin erken dönem temsilcilerinden biri olarak 15 Ağustos 1932’de Atsız Mecmua’da (Sayı 16) şöyle yazdı:

“İmparatorluk devrimiz olan Osmanlı ve Selçuk hanedanları devri bir çirkef sahnesi gibi tasvir ediliyor, atılıyor ve her şeyin başlangıcı olmak üzere cumhuriyet devri alınıyordu. Bunun bütün kabahati kraldan çok krallık taraftarı olan yaygaracılarda, yani inkılâbı yapanlardan çok inkılâpçı olmaya kalkışan çığırtkanlarda idi. ‘Vahdettin vatanına ihanet etti, Abdülhamit zulüm yaptı, Sultan İbrahim deli idi’ diye bütün imparatorluk devri büyüklerine ve o devrin tarihine küfür etmek çok yanlış bir yoldur. İnkılâpçıların arasında birisi millî müdafaa bütçesinden çaldı diye bütün inkılâbı ve inkılâpçıları inkâr etmek nasıl yanlış bir hareketse, birkaç kişi için de Kılıç Arslanları, Sultan Mesutları, Osman Gazileri, Orhanları, Muratları, Fatihleri, Yavuzları vesaireyi inkâra kalkışmak da öyle bir hareket olurdu. Halbuki bizim imparatorluk tarihimiz yalnız büyük reis ve büyük kumandanlardan; yalnız Kosova, Varna, Çaldıran, Mohaç, Silistre ve Plevnelerden ibaret değildi. Onun Fuzûlîleri, Nedimleri, Mimar Sinanları, Kâtip Çelebileri, kanunları, teşkilâtları, birer sanat şaheseri olan heybetli camileri, birer darülfünun olan medreseleri de vardı. Hem de bu Osmanlı ve Selçuk devri maziye daha başka ve daha şanlı devirlerle bağlanıyordu. Mazisi ve mefahiri olmayan milletler bile kendilerine bir mazi, bir millî destan uydururken, biz binlerce yıllık şanlı bir fütuhat, teşkilât ve medeniyet tarihimizi inkâr ederek bir prensip halinde çingeneleşiyorduk.”

Sovyet Devrimi’nin Rusya’daki Türk halklarına uyguladığı İslâm karşıtı entegrasyon politikalarının ve soykırımın meydana getirdiği infial de milliyetçi düşüncenin tepkiselliğini besledi. 3 Mayıs 1944 Olayları ve 18-20 Mayıs 1944 Kırım-Tatar Sürgünü tepkisel Milliyetçiliğin gelişiminde önemli bir kırılma meydana getirdi. Yönetici kadroların Aydınlanma düşüncesine bağlı toplum inşası siyaseti, milliyetçiliğin Cumhuriyet rejimine tepkili düşünce ekolüne dönüşmesine yol açtı. 1945’te II. Dünya Savaşı’nın sona ermesiyle Mukaddesatçı (veya Türk-İslâmcı) Milliyetçilik ile Osmanlıcı Türkçü-Turancı Milliyetçilik güç birliği yapmaya başladı (Türk Milliyetçiler Derneği: 1951-1953). Türk-İslâmcı Milliyetçiliğin Türkçü-Turancı Milliyetçi ekolden ayrışması 8-9 Şubat 1969 CKMP Adana Kongresi’nde kesinleşti.

Ziya Gökalp’te, Yusuf Akçura’da görülen Osmanlı Devleti analizinin sonraki nesil Milliyetçi aydınların metinlerinde eksik kalması, bu ideolojinin Türklüğü iki farklı perspektifle belirlemesine yol açtı:

  1. Türkeş, Türklüğü “Müslüman Oğuz” kimliği ile tanımlamakta ve aynı zamanda “Kalbinde başka bir ırkın gururunu taşımayan, kendisini samimi olarak Türk hisseden Türkiye Cumhuriyeti sınırları içinde yaşayan, aynı tarihe mensup, aynı şuurunu taşıyan, aynı kültürle yoğrulmuş, aynı dine mensup insan topluluğuna bağlı herkes Türk’tür” demekteydi;
  2. Atsız ise Türklüğü “kan-soy” ile tanımlamakta, Türkiye Cumhuriyeti sınırları dışında yaşayan Türk soylu halkları da din farkı gözetmeden “Türk” kabul etmekteydi. Ancak Atsız’ın Türk kimliği hakkında istikrarlı ve ısrarlı bir düşünce geliştirmediği de söylenebilecektir. Atsız, kimi yazılarında Türklerin dininin İslâm olduğunu ve milleti inşa eden unsurlardan birinin din olduğunu ifade ederken, kimi yazılarında da Türk soylu olmayan bazı kişilerin Türklüğe hizmetleri nedeniyle Türk sayılacağını belirtmiştir. Atsız, Türkiye’nin Turan Birliği’ni nasıl kuracağı meselesine odaklanmak yerine, ülke içinde “Türk olmayan” unsurları dışlamanın kavgasını vermek ve Osmanlı’yı Türklüğün yegâne devleti saymak suretiyle çelişkiye yakalanmıştır. Diğer taraftan Atsız’ın Türkçülüğü devlet merkezli milliyetçilik özelliği göstermektedir. Oysa savunduğum Türkçülük düşüncesi, “Millet” merkezlidir. Hanif Türk tezi üzerinden “Türk Milleti”nin oluşumuna işaret ederken onu devlet inşasının kurumsal çerçevesi içinde veya modernleşme olgusunun parçası olarak ele almadım. Esasen bu tür milliyetçilikler “Ulus=nation” toplumsallıktır. “Millet=Union” dediğim toplumsallık, bodunlar (uluslar) birliği olup, Türklere özgüdür. Türk Milleti feodalizmin çöküşünü hazırlayan kapitalist ilişkilerin ve modernleşme olgusunun neticesinde doğan milliyetçiliklere benzer koşulların ürünü değildir. Charles Tilly, ulusları devletin inşası sürecine bağlamakta, hükümdarların savaş maliyetlerini karşılamak için tebaalarından vergi topladıklarını, bu sürecin ulus-devletlerin doğuşuna yol açtığını ileri sürmektedir. Hanif Türk tezi, Türk Milleti’ni vergi sisteminin sonucu ortaya çıkmış toplumsallık şeklinde de görmemektedir. Farklı bodunların birliğinin “Türk Milleti” olarak adlandırılması Göktürklerin toplum sisteminin neticesiydi. Göktürkler bu mirası Hunlardan, Hunlar ise İskitlerden aldı. Hanif Türk tezinde Türklük oluşum halinde bir Millet olarak tasavvur edilmekte, devletlerin millet inşa etmesi değil, yasalı (Töreli) halkları “çoğaltmaya” yönlendirmesi (Bilge Kağan: “az bodunuğ çok kıldım”) fikri savunulmaktadır.

Makalemin girizgâhında ifade ettiğim yargıya yeniden dönecek olursam, vurgulamak istediğim mesele, Türkiye’nin TDT ile girdiği süreçte Milliyetçi ekollerin kılavuzluğundan bağımsız şekilde yolunu tayin ettiği ve jeo-politiğin Türkiye’yi Türkçü-Turancı birliğe doğru yönlendirdiği hususudur. Türkiye bu sürece Türkçü-Turancı Milliyetçiliğin fikrî rehberliği neticesi olarak girmediği gibi, Türk-İslâmcı Milliyetçilik ekolünün benimsediği “Türk Müslümandır” tezinin kılavuzluğuyla da girmemiştir. Macaristan’ın TDT’ye gözlemci olarak katılması, “Türk” tanımının Müslüman olmayan bir ulusu da kapsayabileceği ihtimalini somutlaştırmaktadır. Macarlar dil bakımından Ugor kökenli bir halktır, fakat Macar ulusu içinde 13. yüzyılda yerleşip Hristiyanlaşan bir Kıpçak (Kun) unsuru vardır ve Macar milliyetçiliği Hun-Türk soy bağı anlatısını canlı tutmakta, hatta Turancılığı Türk Turancılarından daha evvelden beri savunmaktadır. Orbán hükümetinin Turan vurgusu da bu anlatıya siyasi meşruiyet kazandırmaktadır. Macaristan süreç içinde “Biz de Türk’üz” demeye başlarsa, Türkiye’deki “Türk” tanımı değişmek zorunda kalacaktır, çünkü Hristiyan bir ulusu “Türk Müslümandır” tezinin içine sığdırmak mümkün değildir. Böyle bir değişim, Türkiye’nin Türk dünyasına 1000 yıllık Müslüman-Oğuzcu tarih ve Selçuklu-Osmanlı hanedanları eksenli “millet” tanımıyla hitap etmesini de anlamsızlaştıracaktır. Türkiye, ister istemez Türk tarihini Hun-Göktürk zamanlarını daha çok vurgulayacak şekilde yorumlayacak ve İskit geçmişi üzerinden Bulgaristan, Romanya ve Ukrayna’yı da TDT’ye dahil edebilecek (ve Avrupa’dan koparacak) bir ideolojik tarih tasavvuru geliştirecektir. Jeo-politik yalnızca zemini hazırlamaktadır. Asıl mesele, Türkiye’nin bütünTürklüğün potansiyelini harekete geçirecek ideolojiyi ortaya koyup koyamayacağıdır.

Lütfi BERGEN

Bir yanıt yazın

E-posta adresiniz yayınlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir