Bir Devletin Yıkılışına Atılan İmza: Mondros Mütârekesi

Alman yazar Fritz Rössler’e göre bu mütâreke ile
Osmanlı Devleti’nin yıkılışı imzalanmış olunuyordu.
Mustafa Kemâl Paşa, Mütâreke şartlarını öğrenince,
Osmanlı Devleti’nin sadece kayıtsız şartsız
kendini düşmana teslim etmekle kalmadığını,
hatta memleketin istilâsında düşmana yardım ettiğini ileri sürdü.
Nitekim Mütârekeyi takiben yaşanan talihsiz gelişmeler de
Mustafa Kemâl Paşa’yı haklı çıkaracaktır.

Bulgaristan ile İtilaf Devletleri arasında 29 Eylül 1918 tarihinde imzalanan Sofya Mütârekesi [1] ile Bulgaristan I. Dünya Savaşı’ndan çekildiği gibi İtilaf Devletleri’ne ait askerî birliklerin topraklarından geçmesine de izin veriyordu. Bu çerçevede, İtilaf Devletleri üç koldan Balkanlar’da ilerlemeye başladı. Bu kollardan biri de İstanbul’u hedef almıştı.

Bulgaristan’ın savaştan çekilmesi üzerine, Osmanlı Devleti’nin Almanya ile karadan bağlantısının kesilmiş olması nedeniyle Osmanlı Devleti’nin Trakya sınırları ve Çanakkale mevzileri savunmasız kalmıştı. İngiliz Generali Milne komutasındaki 8 tümen ve 1 tugaylık kuvvete karşı bölgedeki Türk kuvvetleri 7-8.000 asker civarındaydı. General Frenchet d’Esperey komutasındaki Müttefik Kuvvetlerin önce Trakya’yı, ardından da İstanbul’u işgâl etmesini engelleyecek bu bölgede yeterli kuvvet yoktu. Bu tehdide karşı tedbiren Kafkasya’daki bazı birliklerin deniz yolu ile İstanbul’a sevk edilmesine karar verilmiş ise de gemi azlığı ve kömür bulmadaki güçlükler nedeniyle muhtemel bir düşman taarruzundan önce yeterli miktarda takviye kuvvetinin gelmesi muhtemel gözükmüyordu. Suriye Cephesi’ndeki Nablus Muhârebesi’nde (19.08.1918) yaşanan ağır yenilgi ve ardından yaşanan bozgun şeklindeki geri çekilmenin ardından Toros Dağları’nda bile savunma imkânı kalmamıştı. Bulgaristan’ın savaştan çekilmesi, sadece Osmanlı Devleti’nin değil, aynı zamanda Balkan cenahından yapılacak bir Müttefik taarruzu sonucu Avusturya’nın ve dolayısıyla da Almanya’nın bekâsını tehlikeye sokacak nitelikteydi.

Talât Paşa, Eylül ayında Berlin’e ve dönüş yolunda da Sofya’ya yaptığı ziyaretlerde müttefiklerinin savaşı kazanamayacağını yakından gördü. 27 Eylül’de İstanbul’a döndüğünde Bulgaristan’ın mütâreke için Fransızlara başvuracağı haberini alınca, Osmanlı Hükûmetinin de mütâreke istemek zorunda olduğunu anlamakta gecikmedi. Talât Paşa’nın mütârekenin zarûretine inanması sadece çöken Makedonya Cephesi sonucu Bulgaristan’ın mütâreke cihetine gitmesi değil, Yıldırım Ordularının Filistin Cephesi’nde Nablus Muharebesinde yaşadığı ağır yenilgi sonrası bozgun hâlinde devam eden geri çekilmesinden de kaynaklanıyordu. Bu çerçevede Osmanlı Hükûmeti 5 Eylül’de Büyükada (İstanbul)’da esir olarak ikâmet eden İngiliz Generali Townshend aracılığıyla Wilson İlkeleri [2] çerçevesinde mütâreke isteğinde bulundu ve temaslara başlandı. İngilizler ile başlatılan mütâreke görüşmelerinin yaşandığı süreç mevcut İttihat ve Terakkî (İvT) Hükûmeti adına da sıkıntılı bir durumu ifâde etmekteydi. Zira İngilizler daha 1917 yılında, savaştan gâlip çıktıklarında Enver, Cemâl ve Talât Paşa’lar başta olmak üzere İvT Yönetimini yargılayacaklarını açıklamışlardı. Talât Paşa, Almanya’nın mütâreke isteğinde bulunacağının öğrenildiği 1 Ekim günü Kabineyi toplayarak üyelere Osmanlı Devleti’nin derhâl mütâreke istemek zorunda olduğunu ve İtilaf Devletleri’nin şartları ağır bir mütâreke imzalamalarına yol açmamak için Hükûmetin istifa etmesi gerektiğini belirtti. Enver ve Cemâl Paşalar, Hükûmetin çekilmesine itiraz ederek, belki ileride daha iyi şartlarda mütâreke yapılabileceğini ileri sürdüler. Sonuçta diğer üyelerin kabul etmeleri üzerine istifa edilmesinin daha doğru olacağına karar verildi. 7 Ekim’de kâbineye güvensizlik oyu vermesi sonucu Talât Paşa 8 Ekim’de istifasını Padişah Vahideddin’e sunmuştur.

Talât Paşa, yeni hükûmet kuruluncaya kadar Wilson İlkeleri çerçevesinde bir mütâreke yapılması için girişimlerini sürdürmüştür. Çünkü İtilaf Devletleri cenahında hem Lloyd George’un, hem de Wilson’un çeşitli tarihlerde dile getirdikleri ilkeleri dikkate alacaklarını düşünüyordu. Mütâreke kapsamında devlet ricâli için asıl endişe verici olan, Wilson Prensipleri ile güçlü bir şekilde ifâde imkânı bulan çokuluslu yapıdaki devletler bünyesindeki her bir etnik unsur için bağımsızlık öngörülmesiydi.

Yeni Hükûmeti kurmakla görevlendirilen ve İttihâtçıların dışında bir kâbine kurmak isteyen Ahmet Tevfik (Okday) Paşa bu çabalarından sonuç alamadı. Ahmet Tevfik Paşa’nın kâbineyi kurmakta başarılı olamaması üzerine, Ayan Meclisi (Senato) üyelerinden eski Gnkur.Bşk. Müşir Ahmet İzzet Paşa, Padişah tarafından hükûmeti kurmakla görevlendirildi.

Kâbinenin kurulması için yaşanan güçlükleri gören ve o sırada Suriye Cephesi’nde bulunan 7. Ordu Komutanı Mustafa Kemâl Paşa 14 Ekim’de Padişah Başyâveri Naci (Eldeniz) Bey’e “gayet mahremdir” (çok gizli) gizlilik dereceli bir telgraf göndererek Osmanlı Ordularının savaş gücünü kaybettiğini, düşman baskısının artmış olması nedeniyle bir an önce barışa gidilmesi gerektiğini, aksi hâlde yurdun baştanbaşa kaybedilmesi ihtimâlinin bulunduğunu belirtti ve sadâretin de Ahmet İzzet Paşa’ya verilerek, yeni Kâbineye kendisi ile birlikte Fethi (Okyar), Tahsin (Uzer), (Hüseyin) Rauf (Orbay), Azmi ve İsmail Canbolat Beylerin girmesini istedi ve bu isteklerin Padişaha duyurulmasını istedi. Naci Bey de Mustafa Kemâl Paşa’nın bu isteklerini Padişaha iletir.

14 Ekim’de yeni hükûmeti kuran Ahmet İzzet Paşa Harbiye Nâzırlığı ve Başkomutanlık Kur.Bşk.lığını (Gnkur.Bşk.lığını) da üzerine aldı. 19 Ekim günü de Mebûsan Meclisinde yeni Hükûmetin programı okundu ve bunu takiben de Sadrazam Ahmet İzzet Paşa bir açıklama yaptı. Gerek Hükûmet programından gerekse de bu açıklamadan Osmanlı Ordularının ve Müttefiklerinin cephelerdeki güç durumları nedeniyle savaşı sona erdirecek bir mütârekenin imzalanmasının her işten daha öne alındığı anlaşıldı.

Mütâreke öncesi Osmanlı ordularının ve karargâhlarının bulunduğu yerler şu şekildeydi: 1.  Ordu Gelibolu’da, 2. Ordu Adana’da, 3. Ordu İstanbul’da, 6. Ordu Musul’da 7. Ordu Raco’da (İslahiye güneyinde), 8. Ordu İzmir’de 9. Ordu Kars’ta, bunların dışında karargâhı Adana’da bulunan Yıldırım Orduları Grubu K.lığı ile karargâhı Bakü’de bulunan Kafkas İslam Ordusu da Başkomutanlığa bağlıydı.

Ekim ayı sonlarında tüm ordularda toplam 400.000 asker bulunuyordu. Osmanlı ordusu dört yıl boyunca mevcudunun yaklaşık dörtte üçünü kaybetmiş ve Kafkas Cephesi dışında diğer cephelerde büyük toprak kayıplarına uğramıştı. Buna ekonomik kayıplar da eklendiğinde savaş sonunda devlete yıkım ve felâketten başka bir şey kalmamıştı.

Mütâreke yapılması için 29 Nisan 1916 tarihinde Kütü’l Amâre’de esir alındıktan sonra İstanbul’da gözetim altında yaşayan İngiliz Tümgeneral Townshend aracılığıyla İtilaf Devletleri adına İngiltere ile ile başlatılan görüşmeler sonucunda İngilizler, mütârekenin imzalanması için Osmanlı Heyetini Midilli Adası’na davet ettiler. Mütâreke görüşmelerini yapmak üzere Osmanlı Hükûmeti tarafından Bahriye Nâzırı Deniz Albayı (Hüseyin) Rauf (Orbay) Bey başkanlığında, Hâriciye Nâzırlığı Müsteşarı Reşat Hikmet Bey, Kurmay Yarbay Sadullah Bey ve heyet kâtibi Ali Fuat Bey’den oluşan dört kişilik bir heyet görevlendirildi.

İngiliz ve Osmanlı Heyeti arasındaki mütâreke müzâkereleri Limni Adası’nın Mondros Koyu’nda demirli olan -ve 18 Mart 1915 tarihinde Çanakkale’ye saldıran Müttefik donanmasının sancak gemisi olan- Agamemnon Zırhlısında 27 Ekim 1918 sabahı başladı ve üç gün süre ile devam etti.

Mütâreke’nin imzalandığı savaş gemisinin isminin Agamemnon olmasına gelince… Agamemnon, Yunan mitolojisinde Sparta Kralı Menelaos’un büyük kardeşi olup, kralın, konuk prens olarak sarayına kabul ettiği Truva’Iı bir erkek olan Paris ile kaçan (Sparta Prensesi) karısı Helen’in ihanetini ağabeyine (Agamemnon’a) anlatması üzerine, Agamemnon’un komutasındaki ordu iki yıl içinde hazırlığını bitirir ve Truva’ya saldırır. Gerek Müttefik donanmasının 18 Mart 1915 tarihinde Çanakkale Boğazı’nı geçmek üzere icra ettiği deniz harekâtında sancak gemisinin, gerekse de mütârekenin imzalandığı savaş gemisinin isminin Agamemnon olması oldukça mânidardır

Bu süre (27-30.10.1918) zarfında mütâreke maddeleri müzâkere edildi. İngilizlerin mütâreke için öne sürdükleri teklifler çok ağırdı. İngilizler, bu tekliflerin, Osmanlı Heyeti tarafından kabul edilmemesi hâlinde İstanbul’un işgâl edileceği hususunda tehditte bulundular.

Güce dayanmayan bir diplomasi sonuç alamazdı. Nitekim öyle de oldu. Bitkin ve mağlup Osmanlı Heyeti, 27 Ekim sabahı başlayan müzâkerelerde İngiliz tekliflerini ve İngilizler (Akdeniz Donanması Komutanı Amiral Arthur Gaugh Calthorpe) tarafından adeta dikte edilen 24 maddelik mütâreke maddelerini kabul etti. Neticede İngiliz ve Osmanlı heyetleri arasındaki mutabık kalınan Mondros Mütârekesi 30 Ekim’de imzalandı. Mütâreke ertesi gün öğleden sonra yürürlüğe girecekti. Mondros Mütârekesi, 600 yıllık Osmanlı Devleti’nin adeta fiilen sona ermesiydi.

Alman yazar Fritz Rössler’e göre bu mütâreke ile Osmanlı Devleti’nin yıkılışı imzalanmış oluyordu. Mustafa Kemâl Paşa, Mütâreke şartlarını öğrenince, Osmanlı Devleti’nin sadece kayıtsız şartsız kendini düşmana teslim etmekle kalmadığını, hatta memleketin istilâsında düşmana yardım ettiğini ileri sürdü. Nitekim Mütâreke’yi takiben yaşanan talihsiz gelişmeler de Mustafa Kemâl Paşa’yı haklı çıkaracaktır.

Mütâreke’ye esas olan metin her ne kadar Mondros’taki Osmanlı delegasyonu (Rauf (Orbay), Reşat Hikmet ve Sadullah Beyler) tarafından da ağır bulunmuşsa da Amiral Calthorpe Mütâreke şartlarının kabul edilmemesi hâlinde İstanbul’a zorla gireceğini belirtmiştir. Rauf Bey, Calthorpe’un tehdidi üzerine, müzâkereleri keserek İstanbul’a dönmek ya da Mütâreke’yi imzalamak şıklarından birinin tercihi konusunda Hükûmet ile temas kurmuş, Ahmet İzzet Paşa Kâbinesi de ittifakla Mütârekenâme şartlarını kabul ederek imzalanması konusunda Rauf Bey’i yetkili kılmıştır Padişah Vahidettin’in ise herhangi bir şekilde bu Mütârekenâme ile bir ilgisi olmamıştır. Mütâreke’nin imzalanmasını tâkiben İstanbul’a dönen Rauf Bey Devletin ve milletin bağımsızlığı, Saltanatın hukuku ve milletin onuru tamamen kurtarılmıştır. Yaptığımız Mütâreke, ümit ettiğimizin çok üzerindeydi. şeklinde beyanda bulunmuştur. Rauf Bey, 2 Kasım 1918 tarihli Tasvir-i Efkâr ve Yenigün gibi gazetelerdeki “İmzaladığımız mütâreke sonunda devletimizin bağımsızlığı, Saltanatın hakları tamamen kurtarılmıştır. Bu mütâreke yenen ile yenilen arasında imzalanmış olan bir mütâreke değil, belki savaş durumundan çıkmak isteyen iki devlet arasında imzalanabilecek, çatışmalara son veren bir belge niteli-ğindedir.” şeklindeki ifadelerinden de anlaşılacağı üzere, basına Mondros’u bir zafer olarak sunmuştur.

Mütârekenin imzalandığı, Sadrazam ve Gnkur.Bşk. Ahmet İzzet Paşa’nın 31 Ekim’de saat 18.00’de gönderilen emri ile Osmanlı Ordularına duyuruldu. Bu duyuruda; maalesef Osmanlı Hükûmetinin müttefikleri ile beraber mağlup duruma düşerek, millî şeref ve namusuna ters düşmeyecek şartlarla, sulh isteğinde bulunduğu, Osmanlı Hükûmetinin gayesinin mevcut acı siyasî durumu mümkün olduğu kadar ve elbirliği ile, saltanat yararına değiştirme ve hafifletme çareleri aramak olduğu ve bunun için de her ihtimâle karşı komşuları ile iyi geçinerek lüzumsuz hareketlerle ülkenin geleceğine zararlı olacak bir harekete sebep olunmaması ve Mütâreke şartlarına kesinlikle uyulması emredilmektedir.

Osmanlı Devleti için dört yıllık savaşın bilançosu çok ağır olmuştu. Anadolu ve Trakya dışındaki topraklarının tamamını, nüfusunun da % 25’ini kaybetmiş, silah altına aldığı 2.850.000 kişiden % 34.2’sine karşılık gelen 975.919 askerî zayiata (şehâdete, yaralanmaya, kayba, esârete) mâruz kalmıştı.

İstanbul’da İvT liderlerinde hüzün ve hayal kırıklığı vardı. İngilizler, Mütârekenin ardından İvT liderlerinin tutuklanmasına karar verince 2-3 Kasım gecesi Enver, Cemâl, Talât ve İsmail Hakkı Paşa ile Dr. Nazım, Dr. Bahattin Şâkir, Cemâl Azmi ve İsmail Canbolat Marmara Denizi’ndeki “Lorely” adlı bir Alman denizaltısı ile Odesa (Rusya)’ya gitmek üzere gizlice ülkeden ayrıldılar. Geride küllerinden yeniden doğacak bir ulus ve devlet bırakarak…

İrfan PAKSOY

© 2022. Bu çalışmanın içeriğinin telif hakları yazarına ait olup, 5846 Sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu gereği kaynak gösterilerek yapılacak kısa alıntılar ve yararlanma dışında, hiçbir şekilde önceden izin alınmaksızın kullanılamaz, çoğaltılamaz, yayımlanamaz ve dağıtılamaz.

Son Not:

[1] Mütâreke, silah bırakışması ya da ateşkes antlaşması devletler hukukuna göre, kesin barış antlaşması yapılıncaya kadar yürürlükte olabilecek bir belgedir. Bunun iki şekli mevcut olup, bunlardan birincisi: ateş kesilmesi ki, bölgesel savaş yerinde yaralıların ve ölenlerin kaldırılması gibi bazı zorunlu durumlar karşısında savaşı kısa bir süre durdurmak, ikincisi ise mütâreke yahut silah bırakışması ise hukukî bakımından bazı kuralların belirlendiği bir uygulamadır. Bu kap-samda silah bırakışması antlaşmasına; fiilen mütârekenin başlayacağı tarih, mütârekenin sü-resi, tarafsız bölgenin belirlenmesi, halkla ilişkiler, yasak eylemler, savaş esirleri ve daha başka konular üzerinde maddeler konulabilir. Ancak mütâreke, hukuk açısından savaşın kesinlikle sona erdirilmesine varmayabilir. Bu bakımdan ordu için terhis ve silahsızlanmaya ait hükümlerin bulunmaması gerekir.
[2] Wilson İlkeleri / Prensipleri 1913–1921 döneminde iki dönem üst üste ABD Başkanı olarak görev yapmış olan Woodrow Wilson (1856–1924)’ın 8 Ocak 1918 tarihinde ABD Kongresi‘nde yaptığı konuşmada bahsettiği ilkelere verilen addır. “On Dört Madde” olarak da anılan bu 14 İlke ya da 14 Madde olarak da ifade edilen bu ilkeler/prensipler ABD‘nin I. Dünya Savaşı‘ndan sonra kurulmasını istediği dünya düzenine ilişkin görüşlerini ifade eder. Bahse konu konuşmada ifade edilen maddeler şunlardır: 1. Barış görüşmeleri kamuoyuna açık olarak yapılmalı ve görüşmeler sonunda varılacak antlaşmanın hükümleri de yine açık olmalı, gizli antlaşmalara da son verilmelidir. 2. Denizlerin, karasuları dışında kalan bölümleri, uluslararası antlaşmaların gerektirdiği özel durumlar hariç savaşta ve barışta herkesin özgür ve serbest kullanımına açık olmalıdır. 3. Ekonomik engeller olabildiğince kaldırılmalı, ticaret serbestisi ve fırsat eşitliği sağlanmalıdır. 4. Ulusların silahlanması, iç güvenliğin gerektirdiği en alt düzeylerde olmalı ve bu konuda da yeterli garantilerin verilmesi sağlanmalıdır. 5. Tüm sömürgecilik iddiaları, ilgili halkların çıkarlarını ve egemenlik taleplerini dikkate alacak şekilde eşitlikçi ve hakkaniyete uygun düzenlemelere tâbî tutulmalıdır. 6. İşgal altındaki Rus toprakları boşaltılarak, Ruslara kendi kurumlarını seçme hakkının tanınması sağlanmalı ve onlara istedikleri/ihtiyaç duydukları her türlü yardım yapılmalıdır. 7. Belçika toprakları boşaltılmalı ve bu devletin ulusal egemenliği yeniden kurulmalıdır. 8. 1871 yılında Almanya’ya geçen Alsas-Loren, Fransa’ya iade edilmelidir. 9. İtalya’nın sınırları millî esaslara göre yeniden çizilmelidir. 10. Avusturya-Macaristan İmparatorluğu içindeki halkların özerk gelişmeleri sağlanmalıdır. 11. Romanya, Sırbistan ve Karadağ toprakları boşaltılmalı, Sırbistan’ın denize çıkışı sağlanmalıdır. Tarihî iddiaları ve millî bağları dikkate alınarak çizilecek sınırları içinde Balkan devletlerinin dostça ilişkiler kurmaları sağlanmalı, siyasî ve ekonomik bağımsızlıkları ile toprak bütünlükleri uluslararası güvence altına alınmalıdır. 12. Osmanlı İmparatorluğu’nun, nüfusunun çoğunluğunu Türklerin oluşturduğu bölümlerinde Türk egemenliği güvence altına alınmalı; İmparatorluk sınırları içindeki diğer ulusların yaşam güvenlikleri ve özerk gelişimleri sağlanmalıdır. Çanakkale Boğazı, uluslararası güvenceler altında tüm gemilere ve ticarete sürekli olarak açık hâle getirilmelidir. 13. Polonyalıların yaşadığı topraklarda, denize açılımı olan, siyasal ve ekonomik bağımsızlığı ile toprak bütünlüğü uluslararası antlaşmalarla güvence altına alınmış bir Polonya Devleti kurulmalıdır. 14. Özel antlaşmalarla, küçük, büyük tüm devletlerin siyasî bağımsızlıklarını ve toprak bütünlüklerini karşılıklı olarak güvence altına alacak bir uluslar birliği kurulmalıdır.

Kaynakça

—-; Birinci Dünya Harbi’nde Türk Harbi: Sina – Filistin Cephesi, C. IV/2, Gnkur. ATASE Başkanlığı Yay., Ankara 1986.
—-; Birinci Dünya Harbi’nde Türk Harbi Kafkas Cephesi 3. Ordu Harekatı, C. II, Gnkur. Bsmv., Ankara 1993.
—; Gnkur. ATASE Bşk.lığı, Türk İstiklâl Harbi Mondros Mütarekesi ve Tatbikatı, C. I, Gnkur.Bsmv., Ankara 1992.

Akandere, Osman; “Mondros Görüşmelerinde Bir Arabulucu: İngiliz Generali Townshend’in Mondros Görüşmeleri Öncesi Üstlendiği Arabuluculuk Rolü”, Çağdaş Türkiye Tarihi Araştırmaları Dergisi, C. 20, S. 40.
I, Mutlakiyete Dönüş, 1918-1919, Türkiye İş Bankası Kültür Yay., İstanbul 1998.
Akşin, Sina; “Siyasal Tarih 1908-1923”, Türkiye Tarihi 4 Çağdaş Türkiye, Cem Yay., 7. Basım, İstanbul 2002.
Arı, Kemâl; I. Dünya Savaşı Kronolojisi, Gnkur.Bsmv., Ankara 1997.
Armaoğlu, Fahir; 20. Yüzyıl Siyasî Tarihi (1914-1990), C. I (1914-1980), 8. Baskı, Türkiye İş Bankası Yay., Ankara 1992.
Avcıoğlu, Doğan; Millî Kurtuluş Tarihi, C. I, Tekin Yay., İstanbul 1998.
Bayur, Yusuf Hikmet; Türk İnkılâbı Tarihi, 3. Baskı, C. III / IV, TTK Bsmv., Ankara 1991.
Çetiner, Yılmaz; Son Padişah Vahidettin, 14. Baskı, Epsilon Yay., İstanbul 2005.
Elvan Öz, Dilek;  “Birinci Dünya Savaşı’nı Bitiren Ateşkes Anlaşmaları, Uygulamaları ve Uluslararası Hukuk”, Yüksek Lisans Tezi, Ege Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İzmir 2005.
Erendil, Muzaffer; Baycan, Nusret; Ökse, Necati; Kabasakal, Hüseyin; Ünsal, Hüsamettin; Askerî Yönüyle Atatürk, GATA Bsmv., Ankara 1981.
Ergin, Feridun; K.Atatürk, Duran Ofset Matbaacılık, İstanbul 1978.
Fromkin, David; Barışa Son Veren Barış Modern Orta Doğu Nasıl Yaratıldı? 1914-1922, (Çev.: Mehmet Harmancı), Sabah Kitapları, İstanbul 1994.
İğdemir, Uluğ; Atatürk ve Türkiye Cumhuriyeti Tarihi Kronolojisi 1919-1918, 2. Baskı, TTK Bsmv., Ankara 1988.
Jaeschke, Gotthard; Türk Kurtuluş Savaşı Kronolojisi (30 Ekim 1918-11 Ekim 1922), TTK Bsmv., Ankara 1970.
Kocatürk, Utkan; Doğumundan Ölümüne Kadar Kaynakçalı Atatürk Günlüğü, Atatürk Araştırma Merkezi, Ankara 1993.
Lord Kinross; Atatürk Bir Milletin Doğuşu, 13. Basım, Akdeniz Yay.,
Lewis, Bernard; Modern Türkiye’nin Doğuşu, (Çev.: Metin Kıratlı), 2. Baskı, TTK Bsmv., Ankara 1984.
Mahmut Muhtar, Maziye Bir Nazar, (Osmanlıcadan çev.: Nurcan Fidan) Gnkur. ATASE Bşk.lığı Yay., Gnkur.Bsmv., Ankara 1999.
Mango, Andrew; Atatürk, (Çev.: Füsun Doruker), 2. Baskı, Remzi Kitabevi, İstanbul 2004.
Okyar, Fethi; Üç Devirde Bir Adam, (Yayına haz.: Cemâl Kutay), Tercüman Tarih Yay., İstanbul 1980.
Orbay, Rauf; Siyasî Hatıralar, 2. Baskı, Örgün Yayınevi, İstanbul 2005.
Özkaya, Yücel; Sarıkaya, Mehmet; Balcıoğlu Eraslan, Cezmi; Gazi Mustafa Kemâl Atatürk’ün Hayatı, Atatürk Araştırma Merkezi Yay., Ankara 2003.
Paksoy, İrfan; Cihan Harbinde Osmanlı Devleti, Boğaziçi Yayınları, İstanbul 2018.
Renouvin, Pierre; 1. Dünya Savaşı ve Türkiye 1914-1918, Örgün Yayınevi, İstanbul 2004.
Reonuvin, Pierre; I. Dünya Savaşı Tarihi 1914-1918, (Çev.: Adnan Cemgil), Üçüncü Baskı, Altın Kitaplar, İstanbul 1982.
Tansel, Selahattin; Mondros’tan Mudanya’ya Kadar, C. I, Millî Eğitim Bsmv., Ankara 1990.
Tansu, Samih Nâfiz; İttihat ve Terakki İçinde Dönenler, Tan Matbaası, İstanbul 1960.
Ural, Selçuk; Dünya Savaşı Sonrası Türkiye’deki Almanların İadesi, Güneş Vakfı Yay., Erzurum 2005.